સ્ક્રીન ઇન્ફિરિઓરિટી

કાગળ પર વાંચવું અને કાચના સ્ક્રીન પર વાંચવું એ બે અલગ માનસિક ક્રિયાઓ છે. આંખ જ્યારે મોબાઇલ કે ટેબ્લેટ પર ફરે છે, ત્યારે મગજ ઊંડાણપૂર્વક વિચારવાને બદલે માહિતી માત્ર ઝડપથી સ્કેન કરે છે. આ અનિવાર્ય નબળાઈને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘સ્ક્રીન ઇન્ફિરિઓરિટી’ કહે છે. ડિજિટલ માધ્યમ પર આપણું ધ્યાન ઉપરછલ્લું રહે છે. આપણને લાગે છે કે બધું વંચાઈ ગયું, પણ મગજમાં કશું ઊતરતું નથી.

આ વિચાર શિક્ષણ અને જ્ઞાનાત્મક વિજ્ઞાનના અભ્યાસોમાંથી આવ્યો છે. નાઓમી બેરોન અને મેરિઆન વુલ્ફ જેવા સંશોધકોએ વારંવાર સાબિત કર્યું છે કે લાંબા લખાણો અને ગંભીર દલીલો સમજવામાં કાગળ સ્ક્રીન કરતાં હંમેશાં ચડિયાતો સાબિત થાય છે. સ્ક્રીન આપણને અધીરા બનાવે છે. એક ક્લિક પર ધ્યાન ભટકવાની લાલચ સતત રહે છે. પરિણામે, ડિજિટલ વાંચનમાં યાદશક્તિ અને વિશ્લેષણક્ષમતા બંને નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે.

આ ખામીની સાચી કિંમત નિર્ણય લેતી વખતે ચૂકવવી પડે છે. ધારો કે અમદાવાદની કોઈ મોટી સોસાયટીમાં નવરાત્રિ મહોત્સવનું આયોજન ચાલે છે. કમિટીના દસ સભ્યો વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં પીડીએફ ફોર્મેટમાં આવેલો સાઉન્ડ સિસ્ટમ અને સિક્યોરિટીનો બજેટ-ખર્ચ જુએ છે. ફોન પર આંગળી સરકાવીને બધા ‘ઓકે’ કહી દે છે. કોઈ શરતો કે છૂપા ખર્ચા બારીકાઈથી વાંચતું નથી. જ્યારે એ જ પંચાસ પાનાનો હિસાબ કાગળ પર છાપીને ટેબલ પર મૂકાય, ત્યારે તરત જ ગરબડ પકડાય છે.

કાગળ ભૌતિક સીમાઓ આપે છે, જ્યારે સ્ક્રીન અનંત સ્ક્રોલિંગની ભ્રમણા ઊભી કરે છે. મંદિરોના ટ્રસ્ટીઓ પણ લાખો રૂપિયાના ટેન્ડર વોટ્સએપ પર સરકાવીને મંજૂર કરી નાખે છે અને પછી છેતરાયાની ફરિયાદ કરે છે. જ્યાં સુધી તમે અક્ષરોને સ્પર્શીને ધીમા નથી પડતા, ત્યાં સુધી બુદ્ધિ માત્ર પૃષ્ઠભૂમિમાં દોડતી રહે છે.

કાચ પર માત્ર પ્રતિબિંબ દેખાય છે, સત્ય જોવા માટે તો કાગળની જ જરૂર પડે છે.