બોલવું એ જ માનવું

માણસ પહેલાં વિચારે છે અને પછી બોલે છે, એવો એક સામાન્ય ભ્રમ છે. વાસ્તવિકતા ઊલટી છે. તમે જે બોલો છો, તમારું મગજ એને જ સાચું માની લે છે. સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં આને એક જાણીતી ઘટના ગણવામાં આવે છે. જ્યારે આપણે કોઈ સાંભળનારને ખુશ કરવા કે વાતાવરણ સાચવી લેવા માટે વાતમાં થોડો ફેરફાર કરીએ છીએ, ત્યારે ધીમે ધીમે આપણી પોતાની યાદશક્તિ અને માન્યતા પણ એ જ જૂઠાણાના રંગે રંગાઈ જાય છે.

આ વિચાર વર્ષ ૧૯૭૮માં મનોવૈજ્ઞાનિક ટોરી હિગિન્સ અને વિલિયમ રોલ્સે પ્રયોગો કરીને સાબિત કર્યો હતો. તેમણે જોયું કે લોકો જ્યારે કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ વિશે બીજા કોઈને વાત કહેતા હતા, ત્યારે સાંભળનારના પૂર્વગ્રહ પ્રમાણે પોતાની વાત ગોઠવી દેતા હતા. આશ્ચર્ય એ હતું કે થોડા સમય પછી એ લોકોને પૂછવામાં આવ્યું, ત્યારે તેઓ પોતાની મૂળ માહિતી ભૂલી ગયા હતા. તેમણે જે શબ્દો બીજાને સંભળાવવા માટે વાપર્યા હતા, એને જ અસલ હકીકત માની બેઠા હતા.

આ અસર રોજબરોજના સંબંધોમાં ખતરનાક રીતે કામ કરે છે. આપણે માનીએ છીએ કે આપણે હોંશિયાર છીએ, પરિસ્થિતિ સાચવવા પૂરતું બોલીએ છીએ. પણ આપણું અર્ધજાગ્રત મન ચાલાક નથી, તે સીધુંસાદું છે. તમે મોઢેથી જે વાક્ય બહાર કાઢો છો, કાન વાટે એ જ અવાજ ફરી તમારા મગજમાં ઊતરે છે. વારંવાર બોલાયેલું પોકળ વિધાન થોડા દિવસોમાં તમારી અંદર અટલ માન્યતા બનીને બેસી જાય છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ રોજનું નાટક છે. ધારો કે નવી પરણેલી વહુ પોતાની ઓફિસની બહેનપણીઓ સાથે બેઠી છે. વાતોના વડાં કરવા કે સહાનુભૂતિ મેળવવા ખાતર તે સાસુ વિશે થોડું મીઠું-મરચું ભભરાવીને કહે છે: 'મારી સાસુ તો આખો દિવસ ટોણા જ માર્યા કરે છે.' વાસ્તવમાં સાસુએ માત્ર એક જ વાર દાળમાં મીઠું ઓછું હોવાનું કહ્યું હતું. પણ વહુ આ સંવાદ ચાર સખીઓ આગળ ચાર વાર દોહરાવે છે. પરિણામ? બે મહિના પછી વહુના મગજમાં સાસુ ખરેખર એક ક્રૂર પાત્ર બની જાય છે. પેલી નિર્દોષ સાસુ સામે આવતાં જ વહુના ચહેરા પર અણગમો આવી જાય છે, કારણ કે પોતાના જ મોઢે બોલાયેલા જૂઠાણા પર વહુને હવે પૂરો ભરોસો થઈ ગયો છે.

જીભ જે જૂઠાણું બીજાને છેતરવા બોલે છે, કાન એ જ વાત સાંભળીને સૌથી પહેલાં પોતાના માલિકને છેતરે છે.