સેવરિંગ બિલીફ્સ ઇન્વેન્ટરી

સુખ તમારી પાસે આવીને ઊભું રહે છે, પણ તમે એને સ્વીકારી શકો છો કે નહીં? મોટા ભાગના લોકો પાસે ખુશીઓની કમી નથી હોતી, ખુશીઓને મમળાવવાની આવડત નથી હોતી. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ક્ષમતાને માપવા માટે એક માળખું બન્યું છે: ‘સેવરિંગ બિલીફ્સ ઇન્વેન્ટરી’. અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક ફ્રેડ બ્રાયન્ટે ૨૦૦૩માં આ સ્કેલ વિકસાવ્યો. એમનો સવાલ સીધો હતો: સારી ક્ષણો આવે ત્યારે તમે એનો રસ ચૂસી શકો છો, કે પછી ઉતાવળમાં એને વેડફી નાખો છો?

આ ઇન્વેન્ટરી સુખને માણવાની ક્રિયાને ત્રણ સમયખંડોમાં વહેંચે છે. પહેલું, પૂર્વાનુમાન—ઘટના બનવાની હોય એ પહેલાંથી રોમાંચિત થવું. બીજું, વર્તમાન—જ્યારે એ ક્ષણ ચાલી રહી હોય ત્યારે પૂરેપૂરા હાજર રહીને એને માણવી. અને ત્રીજું, પુનરાવર્તન—ઘટના વીતી ગયા પછી જૂની યાદોની મીઠાશને વાગોળવી. બ્રાયન્ટ કહે છે કે માત્ર પૈસા કે સફળતા મળવાથી કોઈ સુખી થતું નથી. વ્યક્તિ પોતાની ખુશીને કેવી રીતે પ્રોસેસ કરે છે, તેના પર એનો સંતોષ નિર્ભર છે.

આપણે ત્યાં દુકાનદારો અને વેપારીઓ આ કળા સાવ ભૂલી ચૂક્યા છે. અમદાવાદના માણેકચોકમાં ચાલીસ વર્ષથી સોના-ચાંદીની પેઢી ચલાવતા હસમુખભાઈનો દાખલો લો. ધનતેરસના દિવસે દુકાનમાં કરોડોનો વકરો થયો. તિજોરી ભરાઈ ગઈ. પણ રાત્રે ઘેર આવીને હસમુખભાઈ શું કરે છે? એ પોતાના પુત્ર સામે હિસાબની લાલ ચોપડી પછાડીને બબડે છે: ‘આ વર્ષે ત્રણ ઘરાક પેલી બાજુવાળા અશોકની દુકાને ચાલ્યા ગયા!’ જે ઘડીએ ધંધાની ભવ્ય સફળતાનો આનંદ લેવાનો હતો, તે ઘડીએ તેઓ ભવિષ્યની ખોટ ગણવા બેઠા. એમનો વર્તમાન મરી ગયો.

આ ભારતીય માનસિકતાનો જૂનો રોગ છે. દીકરો સી.એ. બની જાય તો બાપ તરત પૂછે કે ‘હવે આગળ શું?’ લગ્નમાં જમણવાર સારો પતે તોય યજમાન મીઠાઈમાં ઘી ઓછું હતું કે નહીં તેની ચિંતામાં સૂકાઈ જાય છે. આપણે સારા પ્રસંગને એક્સપાયરી ડેટ વગરની દવાની જેમ ફટાફટ ગળી જઈએ છીએ, એનો સ્વાદ જીભ પર રહેવા દેતા નથી. જે માણસ સારા અનુભવને મનમાં અટકાવી શકતો નથી, એને આખી પૃથ્વીની સંપત્તિ સોંપો તોય એ કંગાળ જ રહેવાનો છે.

જે માણસને સુખ પચાવતાં નથી આવડતું, એ આખી જિંદગી માત્ર ચિંતાની ઉલટીઓ જ કરતો રહે છે.