સેમ્યુઅલ્સનિયન નાઇટમેર

અર્થશાસ્ત્ર ગણિત નથી, છતાં અર્થશાસ્ત્રીઓ તેને ભૌતિકવિજ્ઞાન જેવું ચોક્કસ વિજ્ઞાન સાબિત કરવા મથે છે. જ્યારે માનવીય વર્તણૂક, લાગણીઓ અને અરાજક બજારોને ન્યૂટન કે લેગ્રાન્જના યાંત્રિક નિયમોમાં બળજબરીથી બાંધવામાં આવે, ત્યારે જન્મ લે છે એક ગાણિતિક દુઃસ્વપ્ન. આ સ્થિતિને અર્થશાસ્ત્રના વર્તુળોમાં 'સેમ્યુઅલ્સનિયન નાઇટમેર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. નોબેલ વિજેતા પોલ સેમ્યુઅલ્સને અર્થશાસ્ત્રમાં ઉચ્ચ ગણિત દાખલ કર્યું, પણ પાછળથી લોકોએ વાસ્તવિકતા ભૂલીને મોડેલોને જ સત્ય માની લીધા.

આ વિચાર કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી. પણ આધુનિક નાણાકીય અર્થશાસ્ત્રમાં આ એક કડવો કટાક્ષ છે. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં ઊર્જા કે ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમો ક્યારેય પોતાનો મૂડ બદલતા નથી. પથ્થર નીચે જ પડે છે. પણ બજારમાં માણસ લોભ, ડર કે અફવા પર ચાલે છે. જ્યારે આર્થિક આયોજકો માણસને ભૌતિક વિજ્ઞાનનો નિર્જીવ અણુ ગણીને સમીકરણો માંડે છે, ત્યારે કાગળ પરની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા જમીન પર ધ્વસ્ત થઈ જાય છે.

આ મોડેલ-પૂજાનું નુકસાન નીતિ ઘડનારાઓ ભોગવે છે. વાતાનુકૂલિત ચેમ્બરમાં બેસીને ગણતરી થાય છે કે જો બજારભાવ આટલો રહેશે, તો સપ્લાય આટલી વધશે. વાસ્તવિકતામાં માણસ ભૌતિક નિયમોથી નહીં, સ્વાર્થ અને શંકાથી ચાલે છે. કાગળનું સમીકરણ ખેતરની માટી કે વેપારીની ચાલાકી માપી શકતું નથી.

આપણી સહકારી ડેરી કે એપીએમસી (એપીએમસી) માર્કેટયાર્ડનું ઉદાહરણ લો. ગાંધીનગરના અર્થશાસ્ત્રીઓ આંકડાકીય મોડેલ બનાવે કે દૂધના ભાવમાં લિટર દીઠ બે રૂપિયા વધારવાથી ઉત્પાદનમાં આટલા ટકા વૃદ્ધિ થશે. કાગળ પર બધું સચોટ લાગે. પણ જમીન પર અલગ જ ખેલ થાય છે. પશુપાલક વધારાના પૈસા મેળવીને નવું ઢોર ખરીદવાને બદલે દીકરીના લગ્નમાં વાપરી નાખે છે, અથવા દૂધમાં પાણી ભેળવવાનું ચાલુ રાખે છે. ખેડૂત ગણિતના સમીકરણ પ્રમાણે નહીં, ચોમાસાના મિજાજ અને સ્થાનિક વ્યાજખોરના દબાણ પ્રમાણે વર્તે છે. કાગળનું સુંદર યંત્ર ગામડાના ધૂળિયા વાસ્તવ સામે ભાંગી પડે છે.

બજાર કોઈ ભૌતિકશાસ્ત્રની લેબોરેટરી નથી; અહીં સમીકરણો નહીં, માણસની લાલચ આખરી ફેંસલો કરે છે.