સેલ્યુટોજેનેસિસ

આખી દુનિયા બીમારીનો અભ્યાસ કરે છે. કયો વાયરસ આવ્યો, બ્લડ પ્રેશર કેમ વધ્યું, હાર્ટ એટેક કેમ આવ્યો. આ પદ્ધતિને પેથોજેનેસિસ કહેવાય—રોગ કેમ જન્મ્યો તેની તપાસ. પણ કોઈ એ નથી પૂછતું કે ભયંકર તાણ અને કટોકટી વચ્ચે પણ અમુક લોકો સ્વસ્થ અને મક્કમ કેવી રીતે રહી શકે છે? આરોગ્ય ક્યાંથી પ્રગટે છે? આ ઊંધા સવાલનું નામ છે 'સેલ્યુટોજેનેસિસ'. સમસ્યા સામે લડવા કરતાં જીવનમાં સ્થિરતા અને તાકાત જાળવી રાખવાના સ્ત્રોત શોધવાનો આ અભિગમ છે.

આ વિચાર અમેરિકન-ઇઝરાયેલી સમાજશાસ્ત્રી એરોન એન્ટોનોવ્સ્કીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં આપ્યો. એમણે બીજા વિશ્વયુદ્ધના યાતના કેમ્પોમાંથી બચી ગયેલી સ્ત્રીઓનો અભ્યાસ કર્યો. અકલ્પનીય યાતનાઓ છતાં અમુક સ્ત્રીઓ શારીરિક અને માનસિક રીતે અદ્ભુત સ્વસ્થ રહી શકી હતી. એન્ટોનોવ્સ્કીએ જોયું કે તણાવ અનિવાર્ય છે, પણ જે લોકો પરિસ્થિતિને સમજી શકે છે, સંભાળી શકે છે અને એમાં કોઈ અર્થ જોઈ શકે છે, તેઓ તૂટતા નથી. સ્વાસ્થ્ય એ માત્ર રોગની ગેરહાજરી નથી, પણ અંધાધૂંધી વચ્ચે ટકી રહેવાની ક્ષમતા છે.

આપણે આખી જિંદગી ખામીઓ સુધારવામાં કાઢી નાખીએ છીએ. કંપનીઓમાં પણ ખોટ ક્યાં થઈ એના ઑડિટ થાય છે, પણ નફો કરનારી શાખા કેમ શાંતિથી ચાલે છે તે કોઈ પૂછતું નથી. જ્યારે તમે માત્ર રોગ કે નબળાઈ પર નજર રાખો છો, ત્યારે તમે સતત ભયમાં જીવો છો. તાકાત પર ધ્યાન આપો તો સિસ્ટમ આપોઆપ મજબૂત બને છે.

દલાલ સ્ટ્રીટમાં આ ફર્ક ચોખ્ખો દેખાય છે. મોટાભાગના ટ્રેડરો આખો દિવસ લાલ સ્ક્રીન જોઈને હાઈપરટેન્શન વહોરે છે. કયો શેર તૂટ્યો અને ક્યાં કડાકો બોલ્યો, એની ચિંતામાં એમના ધબકારા વધી જાય છે. પણ જૂના ઘાઘ રોકાણકારો જુઓ. ૨૦૦૮નું કટોકટીનું વર્ષ હોય કે ૨૦૨૦નું લોકડાઉન, તેઓ સ્ક્રીન બંધ કરીને શાંતિથી બેઠા રહે છે. તેઓ બજારના રોગને જોતા નથી; પોર્ટફોલિયોની મૂળભૂત ક્ષમતા અને લાંબા ગાળાના અર્થ પર ભરોસો રાખે છે. તૂટી પડતા સેન્સેક્સ વચ્ચે એમનું બ્લડ પ્રેશર સામાન્ય રહે છે, કારણ કે તેમની પાસે સેલ્યુટોજેનેસિસનું કવચ છે.

દર્દના કારણો શોધતા રહેશો તો દર્દી જ રહેશો. તાકાત ક્યાં પડી છે એ શોધો, કટોકટી આપોઆપ નાની લાગશે.