પ્રતિનિધિત્વ પૂર્વગ્રહ

આપણું મગજ આળસુ છે. એ ગણિત ગણવા બેસતું નથી, પણ ચહેરા અને બીબાં જોઈને ફેંસલો સંભળાવી દે છે. જ્યારે કોઈ નવી વ્યક્તિ કે ઘટના આપણી સામે આવે, ત્યારે આપણે એની વાસ્તવિક સંભાવના તપાસતા નથી. આપણે માત્ર એટલું જ જોઈએ છીએ કે આ વ્યક્તિ આપણા મનમાં પડેલા જૂના સ્ટીરિયોટાઇપ જેવી દેખાય છે કે નહીં. જો એ દેખાવમાં મેળ ખાતી હોય, તો આપણે માની લઈએ છીએ કે એ ખરેખર એવી જ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને પ્રતિનિધિત્વ પૂર્વગ્રહ કહે છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક એમોસ ત્વેર્સ્કી અને ડેનિયલ કાહનેમને ૧૯૭૦ના દાયકામાં આપ્યો હતો. એમણે એક પ્રયોગ કરેલો. લિન્ડા નામની એક કાલ્પનિક સ્ત્રીનું પાત્ર રજૂ કર્યું. લિન્ડા ચિંતક છે, સામાજિક અન્યાય સામે લડે છે અને ભેદભાવનો વિરોધ કરે છે. પછી પૂછવામાં આવ્યું કે લિન્ડા માત્ર બેંક કેશિયર હોવાની શક્યતા વધુ છે કે પછી નારીવાદી બેંક કેશિયર હોવાની? મોટા ભાગના લોકોએ કહ્યું કે તે નારીવાદી કેશિયર હોવી જોઈએ. આ શુદ્ધ મૂર્ખામી હતી. ગણિતના નિયમ મુજબ બે શરતો એકસાથે સાચી પડવાની સંભાવના એક શરત કરતાં હંમેશાં ઓછી જ હોય. પણ લોકોએ વાર્તા જોઈ, આંકડા નહીં.

આ પૂર્વગ્રહ આપણને રોજ છેતરે છે. શેરબજારમાં જે કંપનીની ચમકતી ઓફિસ હોય તેને આપણે નફાકારક માની લઈએ છીએ. જે માણસ સારાં કપડાં પહેરીને સુઘડ અંગ્રેજી બોલે તેને ઈમાનદાર માની લેવાય છે. આપણે સંભાવનાનો મૂળ નિયમ ભૂલી જઈએ છીએ. આપણે પૂછતા નથી કે આ સમૂહની વાસ્તવિક સંખ્યા કેટલી છે. જે ચિત્ર આપણી કલ્પના સાથે બેસી ગયું, તેને આપણે સચ્ચાઈ માની લઈએ છીએ.

અમદાવાદની એક ખાનગી હોસ્પિટલનો દાખલો લો. એક દર્દીને છાતીમાં સખત દુખાવો અને પરસેવો થાય છે. ઉંમર માત્ર બાવીસ વર્ષ. ઇમરજન્સી રૂમમાં બેઠેલો જુવાન ડૉક્ટર વિચારે છે કે આટલી નાની ઉંમરે હાર્ટ એટેક કેવો? એના મનમાં હાર્ટ એટેકના દર્દીનું ચિત્ર એટલે પચાસ વટાવી ગયેલો, ફાંદવાળો અને સિગરેટ પીતો પુરુષ. ડૉક્ટર લક્ષણોની ગંભીરતા બાજુ પર મૂકીને એને એસિડિટીની દવા આપીને ઘેર મોકલી દે છે. કારણ કે આ છોકરો કાર્ડિયાક પેશન્ટના ચોકઠામાં ફિટ બેસતો નહોતો. બે કલાક પછી દર્દીનું હૃદય બંધ પડી જાય છે. અહીં પ્રતિનિધિત્વ પૂર્વગ્રહ સીધો જીવલેણ સાબિત થયો.

ચહેરો જોઈને તાસીર નક્કી કરનારા ઘણી વાર કફન સીવડાવવાનો વારો લાવે છે.