વારંવાર સવાલ પૂછવાની પદ્ધતિ

કોઈ તમને પહેલી વાર પૂછે કે 'તમારે શું જોઈએ છે?', ત્યારે તમે તૈયાર રાખેલો, સમાજમાન્ય જવાબ આપો છો. 'મારે સારો પગાર જોઈએ છે' અથવા 'મારે સુખી થવું છે.' આ તમારા મગજનો ઉપરછલ્લો પહેરો છે. પણ જો સામેની વ્યક્તિ એ જ સવાલ આંખમાં આંખ પરોવીને તરત ફરી પૂછે: 'તમારે શું જોઈએ છે?' અને આ પ્રક્રિયા અટક્યા વગર પાંચ કે દસ વાર ચાલે, ત્યારે તમારા સાચા જવાબો બહાર આવવા માંડે છે. આને 'રિપીટિંગ ક્વેશ્ચન ટેકનિક' કહેવાય છે. સવાલ બદલવાનો નથી, માત્ર એ જ હથોડો એક જ જગ્યાએ વારંવાર મારવાનો છે.

આ પદ્ધતિ પશ્ચિમના કોચિંગ સાહિત્યમાં અને જેક કેનફિલ્ડ જેવા લેખકોના વર્કશોપમાં ખૂબ પ્રચલિત બની છે. આ શબ્દાવલી કોણે સૌથી પહેલાં ઘડી તે ચોક્કસ નથી. પણ આની પાછળનું મનોવિજ્ઞાન પ્રાચીન અને સચોટ છે. માણસ પાસે પોતાની સામાજિક ઈમેજ સાચવવા માટે ખોટા ખુલાસાઓની એક આખી ઢાલ હોય છે. પહેલો જવાબ મગજ આપે છે, પણ એ જ સવાલ જ્યારે ચોથી વાર પૂછાય ત્યારે અહંકાર થાકી જાય છે અને અંદર છુપાયેલી અસલી વાત બહાર ફેંકાય છે.

આ ટેકનિકનું મહત્વ એ છે કે તે વ્યક્તિને પોતાની સાથે પ્રામાણિક થવા મજબૂર કરે છે. વ્યવસાયિક જીવનમાં હોય કે અંગત નિર્ણયોમાં, આપણે હંમેશાં ગોળગોળ કારણો આગળ ધરીએ છીએ. જ્યારે કોઈ આપણને પકડીને એક જ પ્રશ્ન વારંવાર પૂછે, ત્યારે બધાં બહાનાં ખરી પડે છે. મુશ્કેલી એ છે કે આ પ્રક્રિયા અસ્વસ્થ કરી મૂકે તેવી હોય છે. પોતાના જ અંદર ઊંડે ઊતરીને જોવાની હિંમત બહુ ઓછા લોકોમાં હોય છે.

આપણા દેશના ધાર્મિક ઉત્સવો કે મોટા મંદિર-ટ્રસ્ટની બેઠકોમાં આ દ્રશ્ય અજમાવવા જેવું છે. નવરાત્રિ મહોત્સવ કે મંદિરના ઉત્સવનું બજેટ નક્કી કરતી વખતે કોઈ ટ્રસ્ટીને પૂછો, 'આપણે આટલો મોટો ખર્ચો કેમ કરવો છે?' પહેલો જવાબ આવશે, 'માતાજીની સેવા માટે.' તમે શાંતિથી ફરી પૂછો, 'આપણે આ ખર્ચો કેમ કરવો છે?' બીજો જવાબ આવશે, 'સમાજમાં સંસ્કૃતિ ટકી રહે.' છઠ્ઠી વાર એ જ સવાલ પૂછશો એટલે અસલી સત્ય બહાર આવશે: 'બાજુની સોસાયટી કરતાં આપણો સ્ટેજ મોટો દેખાવો જોઈએ.'

પહેલા ત્રણ જવાબો દુનિયાને બતાવવાના હોય છે, ચોથા જવાબથી અસલી માણસ ઉઘાડો પડે છે.