રેફ્રિજરેટર બ્લાઇન્ડનેસ

ફ્રિજ ખોલીને પાંચ મિનિટ સુધી અંદર તાકી રહેવું અને પછી બૂમ પાડવી કે બટર ક્યાં છે? સામે ઊભેલી પત્ની કે મા એક જ સેકન્ડમાં હાથ લંબાવીને બટરનું પેકેટ બતાવી દે છે. એ પેકેટ પહેલેથી બરાબર તમારી આંખ સામે, વચલી છાજલી પર જ પડ્યું હતું. આ આળસ નથી. આ આંખની કોઈ ખામી પણ નથી. આ મનોવિજ્ઞાનની સાદી ઘટના છે, જેને ‘રેફ્રિજરેટર બ્લાઇન્ડનેસ’ કહેવાય છે.

આ શબ્દ રોજિંદા જીવનના વર્તણૂક વિજ્ઞાનમાંથી આવ્યો છે. આપણું મગજ જ્યારે કોઈ વસ્તુ શોધે છે, ત્યારે તે એક ચોક્કસ આકાર, રંગ કે સ્થાનની પૂર્વધારણા બાંધીને શોધે છે. જો વસ્તુ એ ધારણા કરતાં સહેજ અલગ ખૂણે પડી હોય, અથવા આપણી અપેક્ષા કરતાં સહેજ ડાબે-જમણે હોય, તો આંખ તેની પરથી પસાર થઈ જાય છે પણ મગજ તેને ઓળખવાનો ઇનકાર કરી દે છે. જે સામે છે, તે જ દેખાતું નથી. કારણ કે મગજ વસ્તુને નહીં, પોતાની માન્યતાને શોધી રહ્યું હોય છે.

આ આંધળાપણું રસોડા પૂરતું સીમિત નથી. વેપાર અને વહીવટમાં આ એક મોટો અંધાપો બને છે. તમે જ્યારે કોઈ ચોક્કસ સમસ્યાનો ઉકેલ શોધવા નીકળો છો, ત્યારે તમે ધારી લો છો કે જવાબ કોઈ જટિલ સ્વરૂપમાં જ હશે. પરિણામે, હાથવેંતમાં પડેલો સાદો ઉકેલ નજરે ચડતો નથી.

ગામડાની સહકારી દૂધ મંડળીનો વહીવટ જુઓ. સેક્રેટરી સાહેબ દર મહિને ઓડિટમાં હિસાબ મેળવવા કલાકો બગાડે છે. મંડળીમાં ખોટ કેમ જાય છે તે શોધવા માટે તેઓ દૂધનું ફેટ માપવાના નવાં મોંઘાં મશીનો લાવે છે, કાગળો ફેંદે છે. ખરેખર નુકસાન ક્યાં છે? ડેરીના દરવાજે રાખેલું સાદું વજનકાંટો છેલ્લા છ મહિનાથી ખોટું વજન બતાવતું હતું. જે ત્રાજવું આખો દિવસ આંખ સામે ધબકતું હતું, તે કોઈની નજરમાં જ ન આવ્યું. બધા દૂરના આંકડાઓમાં ખોવાઈ ગયા અને સામે પડેલી ખામી અદ્રશ્ય રહી ગઈ.

આપણે જેને શોધતા હોઈએ છીએ, ઘણી વાર તેની છબી મનમાં એટલી જડબેસલાક બનાવી લઈએ છીએ કે વાસ્તવિકતા ઓળખાતી નથી. ખોવાયેલી ચાવી શોધવા આખું ઘર ઊંધુંચત્તું કરો અને છેવટે એ ખિસ્સામાંથી જ નીકળે.

જે વસ્તુ આંખની સૌથી નજીક હોય છે, તેને જોવા માટે સૌથી વધારે સજાગતા જોઈએ છે.