ધ્યાનભંગનો તર્કદોષ

મૂળ મુદ્દો ગળે આવી જાય ત્યારે વાતનો વિષય જ બદલી નાખવાની ચાલબાજી એટલે આ તર્કદોષ. અંગ્રેજીમાં તેને 'રેડ હેરિંગ' કહે છે. સામેવાળો તીખો સવાલ પૂછે અને તમે જવાબ આપવાને બદલે એક એવો ભળતો, સંવેદનશીલ વિષય વચ્ચે લાવી દો કે ચર્ચા આખી પાટા પરથી ઉતરી જાય. આ કોઈ ભૂલ નથી, અસલ હકીકત પર ઢાંકપિછોડો કરવાની જાણીજોઈને વપરાતી જૂની યુક્તિ છે.

આ રૂઢિપ્રયોગ ૧૮૦૭માં અંગ્રેજ પત્રકાર વિલિયમ કોબેટના લખાણથી લોકપ્રિય બન્યો. શિકારી કૂતરાઓ સસલાની સાચી ગંધ પકડીને દોડતા હોય, ત્યારે તેમનું ધ્યાન ભટકાવવા માટે રસ્તામાં તીવ્ર ગંધવાળી સૂકવેલી લાલ માછલી ફેંકવામાં આવતી. કૂતરાં સસલું ભૂલીને માછલીની વાસ પાછળ દોડી જતાં. રાજકારણ, દલીલો અને અદાલતોમાં સદીઓથી આ જ રમત રમાતી આવી છે.

આપણે રોજ આનો ભોગ બનીએ છીએ. કોઈ વ્યક્તિ પોતાની ભૂલ છુપાવવા એવો મુદ્દો ઉછાળશે જે સાંભળવામાં સાચો અને ગંભીર લાગે, પણ તે ચાલુ ચર્ચા સાથે લગીરેય સંબંધ ધરાવતો ન હોય. અસલ સવાલ ક્યાંક ખૂણામાં મરી જાય છે અને લોકો નવા, બિનજરૂરી મુદ્દા પર ઊર્જા ખર્ચી નાખે છે. આ માત્ર વિષયાંતર નથી, સામેવાળાની બુદ્ધિની છેતરપિંડી છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓમાં આ કળા પાંગરી છે. ધારો કે તમે મામલતદાર કચેરીમાં તલાટી પાસે જઈને કહો કે મારા દાખલાનું કામ વીસ દિવસથી કેમ અટક્યું છે? તલાટી ફાઈલ બાજુ પર મૂકીને મોઢું બગાડશે. એ કહેશે, 'તમને ખબર છે અમારા પર વસ્તી ગણતરીનું કેટલું પ્રેશર છે? ઉપરથી ચૂંટણીના ઓર્ડર આવી ગયા છે. સ્ટાફ કેટલો ઓછો છે એ કોઈ જોતું નથી!' દાખલો કેમ ન બન્યો એ મૂળ સવાલ હતો, પણ બાબુએ સ્ટાફની અછતનો લાલ પત્તો ફેંકીને તમને અપરાધભાવમાં ધકેલી દીધા. તમે અસહાય બનીને પાછા વળી જાઓ છો.

જે માણસ તમારા સવાલનો જવાબ આપવાને બદલે નવી રામાયણ શરૂ કરે, સમજી લેવું કે એના ગજવામાંથી લાલ માછલીની વાસ આવી રહી છે.