લાલ અને પીળા ટ્રકની થિયરી

તમે રસ્તા પર નીકળો અને મનમાં નક્કી કરો કે આજે ફક્ત લાલ રંગના ટ્રક જ જોવા છે. આખો દિવસ તમને લાલ ટ્રક જ દેખાશે. સાંજે કોઈ પૂછશે કે પીળા ટ્રક કેટલા જોયા? તમારો જવાબ હશે: શૂન્ય. પીળા ટ્રક રસ્તા પર નહોતા એવું નહોતું. પીળા ટ્રક પણ એટલા જ દોડતા હતા, પણ તમારી આંખે એમને સ્વીકારવાની ના પાડી દીધી હતી. તમારું મગજ જે શોધવા નીકળે છે, એ જ એને સાચું લાગે છે.

આ કોઈ ચમત્કાર નથી, માણસના મનની સસ્તી ચાલબાજી છે. મનોવિજ્ઞાન અને વ્યક્તિગત વિકાસના સાહિત્યમાં ધ્યાન ખેંચવાની આ ક્ષમતાને સમજાવવા આ ઉદાહરણ વારંવાર અપાય છે. મગજ પાસે માહિતીનો ભંડાર ફિલ્ટર કરવાની સીમિત શક્તિ છે. એ જે પૂર્વગ્રહનો ચશ્મો પહેરે, આખી દુનિયા એ જ રંગની દેખાય. આપણે જેને સત્ય કહીએ છીએ, એ ઘણીવાર આપણું નક્કી કરેલું ફિલ્ટર માત્ર હોય છે.

આ વાત વ્યક્તિગત જિંદગીથી માંડીને સંસ્થાઓ સુધી લાગુ પડે છે. તમે જો કોઈ માણસને સ્વાર્થી માની લો, તો એનો દરેક સારો વ્યવહાર તમને ઢોંગ લાગશે. તમે સિસ્ટમને સડેલી માની લો, તો ઈમાનદાર ક્લાર્ક પણ તમને ભ્રષ્ટ કાવતરાનો હિસ્સો દેખાશે. આપણું ધ્યાન જ્યાં રોકાયેલું છે, ત્યાં જ આપણું વાસ્તવ રચાય છે. બાકીનું બધું અસ્તિત્વમાં હોવા છતાં અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.

અમદાવાદની એક મોટી સોસાયટીમાં નવરાત્રિ મહોત્સવનું આયોજન ચાલે છે. કમિટીના સેક્રેટરી કિરીટભાઈ માને છે કે યુવાનો માત્ર અરાજકતા ફેલાવે છે. નવ દિવસ દરમિયાન પચાસ છોકરાઓ રાત-દિવસ મંડપ બાંધે, સાઉન્ડ ગોઠવે કે વડીલો માટે ખુરશીઓ મૂકે, એ કિરીટભાઈને દેખાતું નથી. પણ બે છોકરા જરા મોટેથી હસ્યા કે બાઈકનો અવાજ કર્યો, એટલે કિરીટભાઈ તરત બોલશે: 'જોયું? આ નવી પેઢી સંસ્કાર ભૂલી ગઈ છે.' કિરીટભાઈ લાલ ટ્રક શોધી રહ્યા છે, એટલે સેવાની આખી પીળી ટ્રકની હારમાળા એમના માટે અદ્રશ્ય છે.

દુનિયા એ નથી જે આંખ સામે છે; દુનિયા એ છે જે શોધવા તમે નીકળ્યા છો. રંગ ચશ્માનો બદલો, ટ્રક આપોઆપ બદલાઈ જશે.