રિકવરી પેરાડોક્સ

જ્યારે માણસને આરામની સૌથી વધુ જરૂર હોય છે, ત્યારે જ તે આરામ કરી શકતો નથી. આ મનોવિજ્ઞાનનો એક ક્રૂર નિયમ છે. થાકેલું મગજ પોતે જ પોતાના રિચાર્જ થવાના રસ્તા બંધ કરી દે છે. જેને સાજા થવાની તાતી જરૂર છે, એ જ સાજા થવાની પ્રક્રિયાથી સૌથી દૂર ભાગે છે. આને રિકવરી પેરાડોક્સ કહે છે.

આ વિચાર કાર્યસ્થળના મનોવિજ્ઞાન સાથે જોડાયેલો છે. જર્મન સંશોધક સબીના સોનન્ટાગે આ વિરોધાભાસને વિગતવાર સમજાવ્યો હતો. સામાન્ય તર્ક એવું કહે છે કે અતિશય થાકેલો માણસ કામ પૂરું કરીને ઊંઘી જશે અથવા શાંતિથી બેસશે. પણ વાસ્તવિકતા ઊંધી છે. જ્યારે તમે અંદરથી સાવ ખાલી થઈ જાઓ છો, ત્યારે ઊંઘવા કે ફરવા જવાની ઊર્જા પણ બચતી નથી. તમે પલંગ પર પડી રહો છો અને નકામા વીડિયો જોવામાં રાત આખી વેડફી નાખો છો.

આ વિષચક્ર આધુનિક માણસનો રોજિંદો ફાંસો છે. કામનો બોજ વધે એટલે માનસિક સંસાધનો વપરાઈ જાય. સારા આરામ માટે પણ થોડી આત્મશિસ્ત જોઈએ, જે એ વખતે હાજર હોતી નથી. પરિણામે માણસ એવી પ્રવૃત્તિઓ પકડે છે જે થાક ઉતારવાના બદલે ચેતાતંત્રને વધુ છંછેડે છે. સવારે ઊઠો ત્યારે થાક બમણો થઈ ગયો હોય છે.

આ દ્રશ્ય બોલિવૂડની ફિલ્મ નિર્માણની દુનિયામાં બહુ સામાન્ય છે. ધારો કે એક નિર્દેશક અડધી રાત સુધી સેટ પર શૂટિંગ ખેંચી રહ્યો છે. બજેટ માથે ચડી ગયું છે, તારીખો ખૂટી રહી છે અને પ્રોડ્યુસરનો દબાવ અસહ્ય છે. પેક-અપ પછી એણે હોટેલના રૂમમાં જઈને આઠ કલાક ગાઢ ઊંઘ લેવી જોઈએ. પણ એના બદલે એ વ્હિસ્કીનો ગ્લાસ લઈને બેસે છે, ફોન પર સોશિયલ મીડિયા ફેંદે છે અને સવારના ચાર વાગ્યા સુધી સહ-નિર્દેશકો સાથે નકામી ચર્ચા કરે છે. એને વિશ્રામની સખત જરૂર હતી, પણ એણે આખી રાત ખુદને વધુ બાળી નાખ્યો.

જે દીવો ઓલવાવાની અણી પર હોય, એ જ વધારે ધુમાડો કાઢે છે; સાચો આરામ પણ એક પ્રકારની તાકાત માગે છે.