ઓળખનો ટૂંકો રસ્તો

માનવ મગજ આળસુ છે અને સ્માર્ટ પણ છે. જ્યારે બે વિકલ્પોમાંથી એક પસંદ કરવાનો હોય અને માહિતી ઓછી હોય, ત્યારે આપણું મગજ એક પ્રાથમિક નિયમ વાપરે છે: જે નામ આપણે અગાઉ ક્યાંક સાંભળ્યું છે, તે મોટું, સારું કે સાચું હોવું જોઈએ. બીજો વિકલ્પ કદાચ વધારે ચડિયાતો હોય, પણ મગજ તેના અજાણ્યાપણાથી ડરે છે. આ માનસિક શૉર્ટકટને ઓળખનો ટૂંકો રસ્તો કહે છે.

જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક ગર્ડ ગીગરેન્ઝર અને ડેનિયલ ગોલ્ડસ્ટીને ૧૯૯૬માં આ નિયમ વ્યવસ્થિત રીતે દુનિયા સામે મૂક્યો. તેમણે અમેરિકન અને જર્મન વિદ્યાર્થીઓને બે શહેરોમાંથી કયું મોટું છે તે પૂછ્યું. અમેરિકનોએ જર્મનીના અજાણ્યા શહેરો વિશે વધુ સાચા જવાબો આપ્યા, કારણ કે તેઓ માત્ર એક જાણીતું નામ પકડીને બેસી જતા હતા. માહિતીનો અભાવ ઘણીવાર સાચો તુક્કો લગાવવામાં મદદ કરે છે.

આ પદ્ધતિ જંગલમાં જીવતા પ્રાણીઓ માટે જીવનરક્ષક હતી. જે ફળ જોયેલું છે તે ખાઓ, જે સાવ નવું છે તેને અડશો નહીં. પરંતુ આધુનિક બજાર આ સહજવૃત્તિનો વેપાર કરે છે. ટેલિવિઝન પર જે બ્રાન્ડ વારંવાર અથડાય છે, સુપરમાર્કેટની છાજલી પર હાથ સીધો તેના તરફ જ લંબાય છે. વસ્તુની ગુણવત્તા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી, માત્ર મગજમાં તેના નામની જૂની છાપ પડી ગઈ છે.

ઓલિમ્પિક્સ આવે ત્યારે ભારતીય પ્રેક્ષકનો વ્યવહાર જુઓ. બેડમિન્ટન કે ટેબલ ટેનિસની શરૂઆતની મેચ ચાલતી હોય. સામે રમનાર ખેલાડી વર્લ્ડ રેન્કિંગમાં દસમા નંબરે હોય, પણ આપણા ડ્રોઈંગરૂમમાં બેઠેલા ભાઈ માત્ર એટલા માટે પી. વી. સિંધુ કે સાનિયા મિર્ઝા જીતશે તેવી દાવ લગાવે છે કારણ કે એ નામ તેમના કાને પચી ગયેલું છે. સામેનો ચીની કે જાપાની ખેલાડી કેટલો ઘાતક ફોર્મમાં છે તેનો કોઈ હિસાબ નથી. જાણીતું નામ હંમેશાં જીતશે તેવી આપણી ભ્રમણા હોય છે.

માત્ર પરિચિત હોવું એટલે યોગ્ય હોવું નહીં. અજાણી પ્રતિભા અને અજાણ્યા વિકલ્પો હંમેશાં ખરાબ નથી હોતા, બસ એમની પાસે જાહેરાતનું બજેટ કે પીઆર એજન્સી નથી હોતી.

જે નામ મગજમાં વારંવાર ગૂંજતું હોય, જરૂરી નથી કે તે સાચું હોય; કદાચ તેનો ઘંટ મોટો છે.