તાજી ઘટનાનો પૂર્વગ્રહ

માનવ મગજ એક આળસુ સંસ્થા છે. તે આખા ઈતિહાસની ફાઈલો ખોલીને બેસવા તૈયાર નથી. જે ઘટના હમણાં તાજી બની છે, તેને તે ભવિષ્યનું કાયમી સત્ય માની લે છે. આ માનસિક શોર્ટકટને તાજી ઘટનાનો પૂર્વગ્રહ કહે છે. છેલ્લી ઘટના એટલી મોટી થઈને આંખ સામે ઊભી રહી જાય છે કે જૂનો આખો ડેટા ગાયબ થઈ જાય છે. લોકો વીસ વર્ષનો ટ્રેક રેકોર્ડ ભૂલીને છેલ્લા વીસ દિવસના તમાશાના આધારે કરોડો રૂપિયાના નિર્ણયો લે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાન અને વર્તણૂક અર્થશાસ્ત્રનો પાયો છે. એમોસ ટ્વર્સ્કી અને ડેનિયલ કાહનેમને ૧૯૭૦ના દાયકામાં બતાવ્યું કે આપણું મગજ ગણિતના નિયમોથી નહીં, પણ તાજા સંસ્મરણોની તીવ્રતાથી વિચારે છે. શેરબજાર ક્રેશ થાય એટલે લોકોને લાગે છે કે દુનિયા હવે ક્યારેય ઊભી નહીં થાય. બે વર્ષ શેર ઊંચા જાય એટલે ડ્રાઈવર પણ પોતે વોરેન બફેટ હોય તેમ વર્તે છે. તાજગી આપણને આંધળા બનાવે છે.

આ પૂર્વગ્રહનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે માણસ વાસ્તવિક જોખમ માપી શકતો નથી. નુકસાન પછી લોકો વધુ પડતા સાવચેત થઈ જાય છે અને તેજીમાં સાવ બેદરકાર. જ્યાં લાંબા ગાળાના આંકડા જોવાના હોય ત્યાં છેલ્લો અનુભવ નિર્ણાયક બની બેસે છે. આ મૂર્ખામી છે, પણ માણસની જૂની ટેવ છે.

અમદાવાદ કે સુરતમાં ફ્લેટ ખરીદતા પ્રવીણભાઈને જુઓ. સોસાયટીનું લોકેશન ઉત્તમ છે, બિલ્ડરની શાખ જૂની છે અને દસ વર્ષથી ક્યારેય પાણી ભરાયું નથી. પણ ગયા મહિને અસાધારણ વાવાઝોડામાં બે દિવસ બેઝમેન્ટમાં પાણી ભરાઈ ગયું. પ્રવીણભાઈ સોદો રદ કરી દે છે. એમને લાગે છે કે દર ચોમાસે આ ફ્લેટ વેનિસ શહેર બની જશે. આ જ પ્રવીણભાઈ જ્યારે જુએ કે બાજુના ખરાબ પ્રોજેક્ટમાં છેલ્લા છ મહિનાથી ભાવ ઊંચકાઈ રહ્યા છે, ત્યારે જૂની ખામીઓ ભૂલીને ત્યાં આંધળું રોકાણ કરી દે છે. દસ વર્ષનો ઈતિહાસ ભૂલીને દસ દિવસની ચિંતા ખરીદવી એ આ પૂર્વગ્રહનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

જે હમણાં જ બન્યું છે તે કાયમ બનવાનું નથી; તાજી ધૂળ જોઈને આખો રસ્તો ખરાબ ન ગણાય.