કારણ-આદર વૃત્તિ

માણસને કારણ વગરનો હુકમ ગમતો નથી. તમે કોઈને સીધું કહો કે આટલું કરો, તો તે ખચકાશે. પણ જો વાક્યમાં એક નાનકડું 'કારણ કે' ઉમેરી દો, તો સામેવાળો વિરોધ કર્યા વિના માની જશે. ભલે પછી એ કારણ સાવ પોકળ કે અર્થહીન હોય. આપણા મગજને સંતોષવા માટે માત્ર તર્કની હાજરીનો આભાસ પૂરતો છે. ચાર્લી મંગરે પોતાની બહુચર્ચિત માનસિક ભૂલોની યાદીમાં આ માનવસ્વભાવને સ્થાન આપ્યું છે.

આ વાત પાછળ હાર્વર્ડના મનોવિજ્ઞાની એલેન લેંગરનો જૂનો અભ્યાસ છે. ઝેરોક્ષ મશીનની લાઈનમાં ઊભેલા લોકોને માત્ર એટલું પૂછવામાં આવ્યું કે હું આગળ આવી જાઉં કારણ કે મારે કાગળો ઝેરોક્ષ કરવા છે? આ કોઈ વાજબી દલીલ નહોતી. લાઈનમાં ઊભેલા બધા જ ઝેરોક્ષ કરાવવા આવ્યા હતા. છતાં મોટાભાગના લોકોએ રસ્તો આપી દીધો. મગજ કારણની ગુણવત્તા તપાસવા ઊભું રહેતું નથી. તેને માત્ર કારણ આપવાનો ઢોંગ જોઈએ છે.

આ ટેવ આપણા સમાજમાં દરરોજ વપરાય છે. ખાસ કરીને લગ્ન અને સગાઈના વ્યવહારોમાં આ ચાલ ખૂબ ચાલે છે. ધારો કે દીકરીના બાપ સામે પક્ષવાળાને કોઈ કડક શરત મૂકે છે કે લગ્ન માત્ર પાંચસો મહેમાનો વચ્ચે જ થશે. જો વડીલો આમને સામને બેસીને સીધું કહેશે તો ઝઘડો થશે. પણ વચેટિયો આવીને ધીમેથી કહેશે કે ગોરબાપાએ કીધું છે એટલે આ મુહૂર્તમાં ભીડ ઓછી રાખવી પડશે. પંડિતજીનું કારણ આવી ગયું, એટલે બંને પક્ષ માની ગયા. કોઈ એ નહીં પૂછે કે આ ગ્રહોને ભીડ સાથે શું લેવાદેવા છે.

નાત-જાતની પંચાયતોમાં પણ આ જ ચાલે છે. દીકરાનું માગું નકારવું હોય ત્યારે કોઈ એવું મોં પર નથી કહેતું કે છોકરો અમને નથી ગમતો. તેઓ કહેશે કે અમારી કુળદેવીના નડતરનું કારણ છે. કારણ સાચું છે કે ખોટું, તે મહત્ત્વનું નથી. શબ્દોમાં કારણનું ખોખું ગોઠવાઈ ગયું એટલે વિરોધ શમી ગયો. આપણે તર્કબદ્ધ પ્રાણી નથી, માત્ર તર્કનો દેખાવ ઝંખતા પ્રાણી છીએ.

માણસને સત્યની જરૂર નથી હોતી, તેને પોતાની શરણાગતિ છુપાવવા માટે માત્ર એક બહાનું જોઈએ છે.