રીડિંગ-ઇન પ્રોબ્લેમ

જે લખ્યું નથી તે વાંચી લેવાની ટેવ માણસની જૂની બીમારી છે. અંગ્રેજીમાં જેને 'રીડિંગ-ઇન' કહે છે તેનો સાદો અર્થ થાય છે: મૂળ વાતમાં પોતાનો અર્થ ઉમેરી દેવો. આ શબ્દ કોઈ એક ખાસ મનોવૈજ્ઞાનિકે કયા પુસ્તકમાં પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી. પણ આ માનસિક વલણ રોજબરોજનું છે. સામેવાળાના સામાન્ય વ્યવહાર પાછળ કોઈ ગૂઢ કાવતરું, અપમાન કે સંકેત શોધી કાઢવાની આ મનોવૃત્તિ છે. જે અસ્તિત્વમાં જ નથી, તેને મન સાચું માની બેસે છે.

આ સમસ્યા માહિતીના અભાવમાંથી નહીં, વધુ પડતી કલ્પનામાંથી જન્મે છે. માણસ પોતાની અસલામતી સામેવાળાના શબ્દો કે મૌન પર થોપી દે છે. પરિણામે સાચો સંવાદ મરી જાય છે અને શંકાઓનું સામ્રાજ્ય ઊભું થાય છે. આપણે વાસ્તવિકતા સાથે નહીં, પણ આપણા મગજે રચેલી વાર્તા સાથે લડવા લાગીએ છીએ. આ એક પ્રકારનો માનસિક બોજ છે જે સંબંધો અને વ્યવહારોને અંદરથી કોરી ખાય છે.

આપણા પ્રવાસ કે યાત્રાના આયોજનમાં આ રોગ બરાબર પકડાય છે. ધારો કે પરિવાર સાથે ચારધામ કે કાશ્મીરની ટૂર ગોઠવાઈ રહી છે. કોઈ સંબંધીએ સહજભાવે પૂછ્યું કે 'તમે હોટેલ કઈ રાખી છે?' આ સાદો પ્રશ્ન હતો. પણ સાંભળનાર તરત મનમાં અર્થ ઘડી કાઢશે: 'આ મને બતાવે છે કે મારી પસંદગી ઊતરતી છે.' અથવા ટૂર ઓપરેટરે એટલું જ કહ્યું કે 'પહાડ પર ચાલવું પડશે.' યાત્રી માની લેશે કે એણે જાણીજોઈને ખરાબ રસ્તો પસંદ કર્યો છે. શબ્દો સીધા હતા, પણ મગજે પોતાની પૂર્વધારણાઓ વચ્ચે ઘુસાડી દીધી.

આ ટેવનો ભોગ બનવાથી બચવું હોય તો ભાષાને તેની સપાટી પર સ્વીકારતા શીખવું પડે. લોકો મોટે ભાગે એટલું ઊંડું વિચારતા જ નથી હોતા જેટલું આપણે ધારી લઈએ છીએ. જો કોઈ સ્પષ્ટ ન કહે, તો અર્થના ખાલી ખાના પોતાની શંકાઓથી ભરવાનું બંધ કરવું જોઈએ.

જે લખાણ કાગળ પર નથી, તેને વાંચવાની મૂર્ખામી અટકાવો; જિંદગી અડધી હળવી થઈ જશે.