પ્રતિક્રિયાત્મક વ્યવસ્થાપન માળખું

મેનેજમેન્ટના પંડિતો હંમેશાં લાંબા ગાળાના આયોજનના ગુણગાન ગાય છે. ભવિષ્યની યોજનાઓ બનાવો, લક્ષ્યો નક્કી કરો. પણ વાસ્તવિકતા જુદી છે. કંપની હોય કે જિંદગી, મોટા ભાગનો સમય અનપેક્ષિત સંકટો સામે માત્ર દોડાદોડી કરવામાં જ વીતી જાય છે. પ્રતિક્રિયા આપવી એ નબળાઈ નથી, પણ વગર વિચારે દરેક ધડાકા પાછળ આંધળી દોટ મૂકવી એ મૂર્ખામી છે. હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલના પૂર્વ ડીન નીતિન નોહરિયાએ ૨૦૨૪ના પોતાના લેખમાં આ વાત સુપેરે સમજાવી. એમણે નેતાઓ માટે એક માળખું આપ્યું: સામે આવતી આકસ્મિક ઘટના દેખાય છે કેવી અને ભવિષ્ય માટે તેનું મહત્વ કેટલું છે, એ પારખતાં શીખો.

દરેક ઘટના સરખી નથી હોતી. કેટલીક બાબતો માત્ર સામાન્ય અવાજ હોય છે, જેને શાંતિથી અવગણવાની હોય. અમુક બાબતો સ્પષ્ટ જોખમનો સાદ હોય છે, જ્યાં તુરંત નિર્ણય લેવો પડે. સૌથી ખતરનાક બે ચીજો છે. પહેલી, ધીમો ફુસફુસાટ—જે આજે નાનો લાગે પણ ભવિષ્યમાં ડુબાડી શકે. બીજી, લલચાવતી અફવા કે ક્ષણિક ચમકારો—જે અત્યારે બહુ મોટી ક્રાંતિ લાગે પણ અંતે સાવ ખોખલી સાબિત થાય. ક્યાં કૂદી પડવું અને ક્યાં સ્થિર બેસી રહેવું, એનો ભેદ ખબર ન પડે તો માણસ માત્ર આગ ઓલવતો ફાયરફાઈટર બનીને રહી જાય છે.

આપણા દેશના એજ્યુકેશન માર્કેટ કે કોટા-અમદાવાદના ટ્યુશન ક્લાસીસનું અર્થતંત્ર જુઓ. દિલીપભાઈ વર્ષોથી બોર્ડ અને જેઈઈના કોચિંગ ક્લાસ ચલાવે છે. અચાનક એક નવું ઓનલાઈન એજ્યુકેશન પ્લેટફોર્મ બજારમાં મોટો હોબાળો મચાવે છે. દિલીપભાઈ ગભરાઈને પોતાના અનુભવી શિક્ષકોને પડતા મૂકી, કરોડોનું દેવું કરીને રાતોરાત મોંઘા સ્માર્ટબોર્ડ અને કેમેરા પાછળ પૈસા વેડફી નાખે છે. આ માત્ર આકર્ષક ભ્રમ હતો. બીજી બાજુ, છેલ્લા બે વર્ષથી વિદ્યાર્થીઓ જૂની ગોખણપટ્ટી છોડીને વિભાવનાત્મક પ્રશ્નો પૂછતા થયા હતા. એ ધીમો સંકેત હતો, જેની તેમણે સાવ ઉપેક્ષા કરી. પરિણામ એ આવ્યું કે નકલી ચમકારા પાછળ ભાગવામાં એમણે પોતાનો પાયો જ ગુમાવી દીધો.

કટોકટી આવે ત્યારે શાંત મગજ સૌથી મોટું હથિયાર છે. કાન ફાડી નાખે એવો અવાજ હંમેશાં સાચો હોતો નથી, અને નીરવ શાંતિમાં સળગતી ચિનગારી હંમેશાં નિર્દોષ હોતી નથી. પ્રતિક્રિયા આપવી એ કળા છે. ક્યારે કશું ન કરવું તે જાણવું એ કદાચ સૌથી મોટો વહીવટી ગુણ છે.

જે માણસ દરેક ભસતા કૂતરા સામે પથ્થર ફેંકવા ઊભો રહે છે, તે ક્યારેય પોતાના મુકામે પહોંચતો નથી.