વિરોધી-પ્રેરિત અવમૂલ્યન

સારો વિચાર કોણે રજૂ કર્યો, એનાથી વિચારની કિંમત નક્કી થવી ન જોઈએ. પણ માણસનું મગજ આવું સીધું ચાલતું નથી. સામેવાળો માણસ જો તમારો હરીફ કે શત્રુ હોય, તો એની ઉત્તમ દરખાસ્ત પણ તમને શંકાસ્પદ લાગે છે. એ કહે એટલે આપણે નકારવાનું. આ પૂર્વગ્રહને મનોવિજ્ઞાનમાં રિએક્ટિવ ડીવેલ્યુએશન કહે છે. વાત સાચી છે કે ખોટી એ મહત્વનું નથી રહેતું; બોલનાર કોણ છે એના આધારે સીધો નિર્ણય લેવાય છે. આપણે સત્ય નથી તપાસતા, દુશ્મનનો ચહેરો તપાસીએ છીએ.

આ ખ્યાલ સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના મનોવૈજ્ઞાનિક લી રોસ અને કોન્સ્ટન્સ સ્ટિલિંગરે ૧૯૮૮માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે શીતયુદ્ધ અને ઇઝરાયેલ-પેલેસ્ટાઇન વિવાદ જેવા સંઘર્ષોના ઉકેલ પર અભ્યાસ કર્યો. પ્રયોગોમાં જોવા મળ્યું કે જો અમેરિકન વિદ્યાર્થીઓને કોઈ નિઃશસ્ત્રીકરણનો પ્રસ્તાવ ગોર્બાચેવના નામે બતાવવામાં આવે, તો તેઓ એને નકારી કાઢતા. એ જ પ્રસ્તાવ રોનાલ્ડ રેગનના નામે મુકાય, તો એ જ લોકોને અત્યંત વાજબી લાગતો. સત્ય એ હતું કે સામગ્રી એ જ હતી, માત્ર લેબલ બદલાયું હતું.

આ પૂર્વગ્રહ વાટાઘાટો અને સંબંધોની સૌથી મોટી દીવાલ છે. તમે જ્યારે સામેવાળાને પહેલેથી અવિશ્વસનીય માની લો છો, ત્યારે એની સદ્ભાવના પણ તમને કોઈ મોટું ષડયંત્ર લાગે છે. 'જો એ આ ઓફર આપી રહ્યો છે, તો નક્કી એમાં મારું નુકસાન અને એનો જ કોઈ છૂપો સ્વાર્થ હશે.' આ માનસિકતા સમાધાનના બધા દરવાજા અંદરથી બંધ કરી દે છે. રાજકારણમાં વિપક્ષ ગમે તેટલું સારું બિલ લાવે તોય સત્તાપક્ષ એનો વિરોધ કરશે, અને સત્તાપક્ષ યોજના લાવે તો વિપક્ષ એમાં ખામી જ શોધશે.

સંયુક્ત કુટુંબની મિલકતની વહેંચણી વખતે આ રોગ સૌથી વધુ વકરે છે. મોટાભાઈ અને નાનાભાઈ વચ્ચે વર્ષોથી અબોલા છે. પૈતૃક મકાન કે જમીનના ભાગ પાડવા પંચ બેઠું હોય. નાનો ભાઈ એક તદ્દન વ્યાજબી અને સરખા ભાગની ફોર્મ્યુલા ટેબલ પર મૂકે. મોટાભાઈ તરત મોં મચકોડીને બોલશે, 'ના, આમાં કંઈક ગોલમાલ છે. એ આટલો સીધો નથી.' એ જ ફોર્મ્યુલા જો કોઈ ત્રીજો વચેટિયો પોતાના નામે રજૂ કરે તો મોટાભાઈ તરત સહી કરી દે. માણસને નુકસાન સામે વાંધો નથી હોતો, વિરોધીનો હાથ ઉપર રહી જાય એ વાત પચતી નથી.

વિચારની કિંમત ત્રાજવે તોળાય, બોલનારના ચહેરા પર નહીં; જે દિવસે આ સમજાય એ દિવસે અડધા ઝઘડા મરી જાય છે.