રેશનલ હીટિંગ વિરોધાભાસ

જ્યારે દરેક માણસ પોતાનો વ્યક્તિગત ફાયદો જોઈને એકદમ સાચો અને તાર્કિક નિર્ણય લે, ત્યારે આખી વ્યવસ્થા ભડકે બળે છે. આ અર્થશાસ્ત્ર અને વર્તણૂકનું જૂનું સત્ય છે. વ્યક્તિગત સ્તરે તમે બિલકુલ બુદ્ધિશાળી છો. પણ સામૂહિક સ્તરે એ બુદ્ધિ આખી સિસ્ટમનું તાપમાન અસહ્ય રીતે વધારી મૂકે છે. અર્થશાસ્ત્રમાં બજાર ગરમ થવું કે ઓવરહીટ થવું સામાન્ય ગણાય છે, પણ જ્યારે આ ગરમી મૂર્ખાઈમાંથી નહીં પણ અતિશય ડહાપણમાંથી પેદા થાય, ત્યારે તેને આ વિરોધાભાસ કહેવાય.

આ વિશિષ્ટ શબ્દપ્રયોગ કયા વિચારકે કે કયા પુસ્તકમાં પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ સત્તાવાર નોંધ મળતી નથી. પણ આ પાછળનો વિચાર સાવ સાચો છે. સિસ્ટમ થિયરી અને ફાઈનાન્સના વ્યવહારુ વિશ્વમાં આ ઘટના સતત બનતી રહે છે. દરેક ખેલાડી પોતાના સ્વાર્થ માટે નિયમોનું પાલન કરે છે. કોઈ કાયદો તોડતું નથી. છતાં છેવટે બધા જ દાઝે છે.

આપણી બેંકિંગ અને હોમ લોનની દુનિયા જુઓ. ધારો કે અમદાવાદના એક નવા વિસ્તારમાં ફ્લેટના ભાવ વધવાના શરૂ થાય છે. શૈલેષભાઈ જુએ છે કે બેંક સસ્તા વ્યાજે લોન આપે છે. ગણતરી માંડીને તેઓ એક ફ્લેટ બુક કરાવે છે. એમનો નિર્ણય સો ટકા તાર્કિક છે. ચંદુભાઈ પણ એ જ ગણતરી કરે છે. પરેશભાઈ પણ ઈએમઆઈ ભરીને બીજો ફ્લેટ રોકાણ માટે ખેંચી લે છે. બેંક મેનેજર માટે પણ લોન વહેંચવી એકદમ તાર્કિક છે, કારણ કે એને પોતાનો ટાર્ગેટ પૂરો કરવો છે.

પરિણામ શું આવે? હજારો બુદ્ધિશાળી લોકો એકસાથે કાગળ પર સાચા નિર્ણયો લઈને બજારમાં કૂદી પડે છે. બિલ્ડર ભાવ આસમાને ચડાવે છે. ફ્લેટનું કૃત્રિમ મૂલ્ય એટલું વધી જાય છે કે છેવટે સામાન્ય માણસ માટે ઘર ખરીદવું અશક્ય બને છે. પછી વ્યાજના દર વધે, હપ્તા મોંઘા થાય અને આખું તંત્ર ફસડાઈ પડે. કોઈએ જાણીજોઈને આગ નથી લગાવી. સૌ પોતપોતાનો નફો શોધતા હતા, પણ સિસ્ટમનું તાપમાન એટલું વધી ગયું કે બધાના હાથ બળી ગયા.

દરેક માણસ પોતાની ગણતરીમાં હોશિયાર હોય ત્યારે જ આખો સમાજ સૌથી મોટો મૂરખ સાબિત થતો હોય છે.