બેફામ અતાર્કિકતા

માણસ વિચારશીલ પ્રાણી છે એ સૌથી મોટો ભ્રમ છે. આપણે તર્કથી નિર્ણય લઈએ છીએ એવું માનવું એ અહંકાર સિવાય કંઈ નથી. વાસ્તવિકતા એ છે કે મોટા ભાગના નિર્ણયો આવેગ, ભય અને અહંકારથી લેવાય છે. જ્યારે આ બાલિશ વલણ વ્યક્તિગત સ્તરેથી નીકળીને આખા સમાજમાં રોગચાળાની જેમ ફેલાય, ત્યારે તેને બેફામ અતાર્કિકતા કહેવાય. આ કોઈ નાની ભૂલ નથી. આ એવી વ્યવસ્થા છે જ્યાં તર્કનું અસ્તિત્વ જ ગુનો બની જાય છે.

આ વિચાર વર્તણૂક વિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રના અભ્યાસોમાંથી બહાર આવ્યો છે. ડેન એરિલી જેવા લેખકોએ સાબિત કર્યું કે માણસ માત્ર અતાર્કિક નથી, પણ નિયમિત રીતે અતાર્કિક છે. જ્યારે ભીડ ભેગી થાય છે ત્યારે વ્યક્તિગત બુદ્ધિ ઓગળી જાય છે. લોકો ખોટું માને છે એટલું જ નહીં, ખોટા હોવાનો ગર્વ પણ અનુભવે છે. આધુનિક દુનિયામાં આ વલણને મોટા પાયે બળતણ મળે છે.

આનું પરિણામ ભયાનક આવે છે. સમાજ વાસ્તવિક સમસ્યાઓ છોડીને કાલ્પનિક ભૂતો સામે લડવા માંડે છે. સાચો ડેટા આપનાર શત્રુ લાગે છે અને સસ્તું નાટક કરનાર હીરો બને છે. શિક્ષણ વધવાથી તર્ક વધતો નથી, માત્ર પૂર્વગ્રહોને વ્યાજબી ઠેરવવાની નવી દલીલો જ મળે છે. બેફામ અતાર્કિકતા જ્યારે ચરમસીમાએ પહોંચે ત્યારે સાચી હકીકત રજૂ કરવી એ દેશદ્રોહ કે સમાજદ્રોહ જેવું જોખમી કામ બની જાય છે.

આપણા દેશના વૉટ્સએપ ગ્રૂપ અને પ્રાઇમ ટાઇમ ટીવી ન્યૂઝ આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. કોઈ નિવૃત્ત માસ્તર કે ભણેલા-ગણેલા એન્જિનિયર પણ ફોરવર્ડ આવેલા મેસેજ પર આંખ મીંચીને વિશ્વાસ કરી લે છે. યુનેસ્કોએ આપણા રાષ્ટ્રગીતને શ્રેષ્ઠ જાહેર કર્યું કે રાત્રે આકાશમાંથી કિરણો પડવાના છે જેવા સંદેશાઓ સેકન્ડોમાં લાખો લોકો ફોરવર્ડ કરે છે. ટીવી સ્ટુડિયોમાં બેઠેલા એન્કર ગળા ફાડીને ચીસો પાડે છે અને દર્શકો હિપ્નોટાઇઝ થઈને જુએ છે. સામાન્ય તર્ક પૂછવાની કોઈ હિંમત કરતું નથી કે આનો પુરાવો ક્યાં છે. પ્રશ્ન પૂછનારને તરત જ ચૂપ કરાવી દેવાય છે.

અતાર્કિકતા જ્યારે ફેશન બને ત્યારે બુદ્ધિશાળી માણસ પણ ઘેટું બનવાનું પસંદ કરે છે. કારણ કે ભીડથી અલગ વિચારવાની કિંમત એકલતા હોય છે.

જે સમાજમાં તર્ક લુપ્ત થાય છે, ત્યાં ચીસો પાડનાર જ પયગંબર ગણાય છે.