ક્રોધ પરિપથ

માણસ શાંત બેઠો હોય અને અચાનક વિફરી ઊઠે ત્યારે તેના મગજમાં કોઈ દાર્શનિક વિચાર ચાલતો નથી હોતો. ખોપરીની અંદર ઊંડે એક પ્રાચીન સ્વિચ દબાઈ જાય છે. ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ યાક પાંકસેપે સસ્તન પ્રાણીઓના મગજ પર સંશોધન કરીને સાત પ્રાથમિક લાગણી પરિપથો ઓળખ્યા હતા, જેમાંનો એક છે 'રેજ સર્કિટ' એટલે કે ક્રોધ પરિપથ. આ કોઈ શીખેલી આદત નથી. આ જંગલી વારસો છે. જ્યારે પ્રાણી પોતાની સ્વતંત્રતા છીનવાતી જુએ, રસ્તો રોકાઈ જાય કે શરીર જકડાઈ જાય, ત્યારે મગજનું એમિગ્ડલા અને હાઈપોથેલેમસ તરત જ લોહીમાં એડ્રેનાલિન પમ્પ કરે છે. વિચારવાનો સમય નથી રહેતો, માત્ર હુમલો કરવાનો આદેશ છૂટે છે.

આધુનિક સભ્યતાએ માણસને ટાઈ પહેરાવી દીધી, પણ અંદર બેઠેલા શિકારીને બહાર કાઢી શકી નથી. જ્યારે તમને લાગે છે કે કોઈ તમારી સાથે અન્યાય કરી રહ્યું છે અથવા તમારો રસ્તો રોકી રહ્યું છે, ત્યારે બુદ્ધિ કામ કરતી બંધ થઈ જાય છે. તર્કનો દરવાજો બંધ થાય છે અને ક્રોધ પરિપથ સીધો ચાર્જ સંભાળી લે છે. પછી માણસ દલીલ નથી કરતો, તૂટી પડે છે. સિવિલાઈઝેશન માત્ર પાતળી છાલ છે; નીચે લાવા ઊકળે છે.

આ દ્રશ્ય ભારતીય ક્રિકેટના મેદાન પર વારંવાર જોવા મળે છે. ગલી ક્રિકેટની મેચ હોય કે રણજી ટ્રોફી, કોઈ અમ્પાયર ખોટો એલબીડબલ્યુ આપી દે ત્યારે બેટ્સમેનનો ચહેરો જુઓ. શાંત દેખાતો છોકરો અચાનક પિચ પર બેટ પછાડે છે, ગાળો બોલે છે અને અમ્પાયર તરફ ધસી જાય છે. તેને ખબર છે કે કેમેરા ચાલુ છે, દંડ થશે, મેચ ફી કપાશે. છતાં તે અટકતો નથી. કારણ કે તે ક્ષણે તેના મગજમાં નિયમોનો ચોપડો નહીં, પ્રાચીન ક્રોધ પરિપથ બળતો હોય છે. તેનો સ્કોર અને તેનો અહંકાર બંને અચાનક બંધાઈ ગયાની લાગણી થાય છે.

આ પરિપથનું કામ આપણું રક્ષણ કરવાનું હતું જ્યારે આપણે ગુફાઓમાં રહેતા હતા. આજે તકલીફ એ છે કે ઓફિસની કેબિનમાં બોસ ખખડાવે કે ટ્રાફિક સિગ્નલ પર કોઈ કટ મારી જાય, ત્યારે પણ મગજ એને જીવલેણ હુમલો જ ગણે છે. જે માણસ પોતાના આ પરિપથને ઓળખતો નથી, તે આખી જિંદગી બીજાના હાથનું રમકડું બનીને ભડકા કરતો ફરે છે.

જે ક્રોધ બુદ્ધિના કાબૂ બહાર ભડકે છે, તે શિકાર કરવાને બદલે હંમેશાં પોતાના જ પગ બાળે છે.