સંપૂર્ણ વ્યક્તિગત જવાબદારી

આપણી નિષ્ફળતા માટે હંમેશાં કોઈ બીજો જવાબદાર હોય છે. વરસાદ પડ્યો એટલે ટ્રાફિક નડ્યો, સરકારે નિયમો બદલ્યા એટલે વેપાર તૂટ્યો, બોસ પક્ષપાતી હતો એટલે પ્રમોશન અટક્યું. આ ફરિયાદો સાંભળવામાં સાચી લાગે છે, પણ માનસિક રીતે તમને પાંગળા બનાવે છે. સંપૂર્ણ વ્યક્તિગત જવાબદારીનો સિદ્ધાંત કહે છે: તમારા જીવનમાં જે કંઈ ઘટે છે, તેના સો ટકા સર્જક તમે પોતે છો. દુનિયા તમારા પર હુમલો નથી કરી રહી; તમે જે નિર્ણયો લીધા છે, આ તેનું સીધું પરિણામ છે.

આ વિચાર નેતૃત્વ અને સભાન મેનેજમેન્ટના આધુનિક સાહિત્યમાંથી આવ્યો છે. 'ધ ફિફ્ટીન કમિટમેન્ટ્સ ઓફ કોન્શિયસ લીડરશિપ' પુસ્તકમાં જિમ ડેથમર અને ડાયના ચેપમેને આ મોડેલ બહુ ધારદાર રીતે રજૂ કર્યું. તેઓ જીવનને બે ભાગમાં વહેંચે છે: 'રેખાની નીચે' જીવતા લોકો પોતાને પીડિત માને છે અને બીજા પર દોષ ઢોળે છે. 'રેખાની ઉપર' જીવતા લોકો સંજોગોને બદલે પોતાના પ્રતિભાવની માલિકી લે છે. દોષ શોધવો સરળ છે, પણ તેનાથી શક્તિ બીજાના હાથમાં જતી રહે છે.

આ કોઈ દાર્શનિક સંતવાણી નથી, વાસ્તવિક બિઝનેસ સ્ટ્રેટેજી છે. જ્યારે તમે પરિસ્થિતિનો દોષ હવામાન, ગ્રાહક કે કમનસીબ પર નાખો છો, ત્યારે તમે સુધારો કરવાની તક ગુમાવો છો. જે ક્ષણે તમે કહો છો કે 'આ ભૂલ મારી છે અને આનું પરિણામ મારે સુધારવાનું છે', તે ક્ષણે નિયંત્રણ તમારા હાથમાં પાછું ફરે છે. આમાં સ્વ-તિરસ્કાર નથી, માત્ર સ્થિતિનું નિર્મમ સ્વીકાર્ય મૂલ્યાંકન છે.

ભારતના કોર્પોરેટ જગતમાં આનો અભાવ રોજ દેખાય છે. મુંબઈની એક જાણીતી એફએમસીજી કંપનીમાં દિવાળી દરમિયાન નવા પ્રોડક્ટનું વેચાણ પચાસ ટકા ઘટી ગયું. બોર્ડરૂમમાં માર્કેટિંગ હેડે તરત દલીલ કરી: જીએસટીના દરમાં ફેરફાર થયો, સ્થાનિક વિતરકો ઢીલા પડ્યા અને હરીફ કંપનીએ અસાધારણ ડિસ્કાઉન્ટ આપ્યું. આ બહાનાબાજી છે. ત્યાં બેઠેલા મેનેજિંગ ડિરેક્ટરે પૂછ્યું: 'આ બધાં પરિબળો બહાર હતાં, પણ આપણે કસ્ટમર રિસર્ચ કેમ ન કર્યું? આપણી પ્રાઇસિંગ શા માટે નબળી રહી?' જ્યાં સુધી લીડર જાતે જવાબદારી ન સ્વીકારે, ત્યાં સુધી માત્ર બલિનો બકરો બદલાય છે, નફો નહીં.

જે માણસ બહાના શોધવામાં હોશિયાર હોય છે, તે બીજું કશું બનાવવામાં ભાગ્યે જ સફળ થાય છે.