ટોલેમી સમસ્યા

સિદ્ધાંત ખોટો હોય છતાં જો પરિણામો સાચાં મળતાં રહે, તો માણસ ભ્રમમાં જીવે છે. ટોલેમી સમસ્યાનો સીધો અર્થ આ જ છે. પ્રાચીન ભૂગોળવેત્તા ટોલેમીએ બનાવેલા નકશામાં ધરતીના માપ અને સ્થળોની ગણતરી સાવ વાહિયાત હતી. છતાં મધ્યકાલીન ખલાસીઓ એ જ જમાનાની આસપાસ અદ્ભુત અને ચોક્કસ દરિયાઈ નકશા વાપરીને સફર કરી લેતા હતા. સવાલ એ ઊભો થયો કે મૂળ સ્ત્રોત જો આટલો સડેલો હતો, તો પરિણામ આટલું સાચું કઈ રીતે આવ્યું? માણસ ઘણી વાર પોતાના પાયાના ખયાલો ખોટા હોવા છતાં આકસ્મિક રીતે સાચી મંજિલે પહોંચી જાય છે.

આ વિચાર ૧૮૮૯માં સ્વીડિશ સંશોધક એડોલ્ફ એરિક નોર્ડનશીલ્ડના નકશાશાસ્ત્રના પુસ્તકમાંથી આવ્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું કે શાસ્ત્રો અને સિદ્ધાંતોમાં જે સત્તાવાર જ્ઞાન લખાતું હતું, જમીની હકીકત તેના કરતાં સાવ અલગ હતી. વાસ્તવિકતા એ છે કે સિદ્ધાંતકારો પુસ્તકોમાં ગૂંચવાયેલા રહે છે, જ્યારે વ્યવહારુ માણસો પોતાના અખતરાથી રસ્તો કાઢી લે છે. આપણે હંમેશાં અધિકૃત લાગતા ખોટા મોડેલને સાચું માનીને બેસી રહીએ છીએ, કારણ કે કામ તો ચાલી રહ્યું છે.

આ માનસિક છટકું દરેક વ્યવસાયમાં નુકસાન કરે છે. જ્યારે કોઈ ખોટી પદ્ધતિથી અચાનક સારું પરિણામ મળી જાય, ત્યારે માણસ પોતાની ભૂલને જ પોતાની કુશળતા માની લે છે. શેરબજારમાં તુક્કો લાગી જાય એટલે ટ્રેડર પોતાને વિશ્લેષક સમજે છે. ધંધામાં ગેરસમજથી નફો થાય ત્યારે શેઠ પોતાની ખોટી યોજનાને માસ્ટરસ્ટ્રોક ગણાવે છે. આ આત્મસંતોષ ભયાનક છે, કેમ કે એ ભૂલ ભવિષ્યમાં મોટા વિનાશનું કારણ બને છે.

ભારતીય ક્રિકેટમાં આ દ્રશ્ય અવારનવાર દેખાય છે. ધારો કે કોઈ બેટ્સમેન ટેકનિકની દ્રષ્ટિએ સાવ ખોટો શોટ રમે છે. તેનું ફૂટવર્ક ખોટું છે અને બેટનું બેલેન્સ પણ નથી. છતાં સપાટ પીચ પર કે નબળા બોલર સામે એ બેટ ઘુમાવે છે અને બોલ બાઉન્ડ્રી બહાર જઈને પડે છે. કોચ અને ચાહકો તાળીઓ પાડે છે કે આ તો કુદરતી પ્રતિભા છે. ખેલાડી પણ માની લે છે કે તેની બેટિંગ પદ્ધતિ અજોડ છે. પણ જેવો વિદેશની ઉછાળવાળી પીચ પર સારો ફાસ્ટ બોલર સામે આવે, એટલે એ જ અણઘડ શોટ સ્લિપમાં કેચ આપી બેસે છે. ખોટી પદ્ધતિથી મળેલા રન કાયમી સાબિતી નથી હોતા.

આપણે આપણી સફળતાનો શ્રેય ઘણી વાર એવા સિદ્ધાંતોને આપીએ છીએ જે વાસ્તવમાં સાવ બોદા છે. જ્યાં સુધી વાસ્તવિક કટોકટી સામે ન આવે ત્યાં સુધી ટોલેમીનું જૂઠ આપણને સાચું લાગ્યા કરે છે.

ખોટા રસ્તે ચાલીને પણ જો સાચું સરનામું મળી જાય, તો એ નકશાની તાકાત નથી પણ રસ્તાની દયા છે.