મનોવૈજ્ઞાનિક પડછાયો

દરેક માણસ પોતાની અંદર એક અંધારિયું ભોંયરું લઈને ફરે છે. આપણે સમાજ સામે સભ્ય, શાંત અને સદ્ગુણી દેખાવાનો ઢોંગ કરીએ છીએ. પણ અંદર ક્યાંક ક્રોધ, ઈર્ષ્યા, લાલચ અને નબળાઈઓ છુપાયેલી હોય છે. જેને આપણો અહંકાર સ્વીકારવા તૈયાર નથી હોતો, તેને આપણે મનના અંધારા ખૂણામાં ધકેલી દઈએ છીએ. આ અસ્વીકૃત હિસ્સો એટલે સાયકોલોજિકલ શેડો. સ્વિસ મનોવૈજ્ઞાનિક કાર્લ યુંગે આ વિચાર આપ્યો હતો. એમણે સાફ કહ્યું હતું કે માણસ જેટલો બહારથી પ્રકાશિત દેખાવાનો દાવો કરશે, તેનો અંદરનો પડછાયો એટલો જ ઘેરો બનશે.

આ પડછાયો ચૂપચાપ બેસી રહેતો નથી. જ્યારે તમે તમારી ખામીઓને દબાવો છો, ત્યારે મગજ એક વિચિત્ર રમત રમે છે. એ પોતાની એ જ બદીઓ બીજા માણસોમાં જોવા લાગે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને પ્રોજેક્શન કહેવાય છે. જે વ્યક્તિ પોતાની અંદર રહેલી સ્વાર્થવૃત્તિથી ભાગે છે, તેને આખી દુનિયા લુચ્ચી લાગે છે. જે માણસ પોતાની અંદરના ક્રોધને દબાવી રાખે છે, તે બીજાના સામાન્ય ગુસ્સા પર પણ ભડકી ઊઠે છે. પોતાનો અસ્વીકાર હંમેશાં બીજા પ્રત્યેના તિરસ્કારમાં ફેરવાય છે.

આપણી સરકારી બાબુશાહી આનું જીવંત સંગ્રહાલય છે. કલેક્ટર કચેરીમાં બેઠેલા મહેતાજીને જુઓ. ટેબલ પાછળ બેસીને ગાંધીજી અને સરદાર પટેલના આદર્શો વાગોળે છે. વાતવાતમાં નિયમો, પ્રામાણિકતા અને સેવાભાવની દુહાઈ દેશે. પણ સામાન્ય નાગરિક એક સહી કરાવવા આવે ત્યારે એ જ બાબુનો ચહેરો ઝેરી બની જાય છે. પેન્ડિંગ ફાઇલોનો પહાડ ખડકીને અરજદારને ધરમધક્કા ખવડાવવામાં એમને વિકૃત આનંદ આવે છે. કેમ? કારણ કે એમની અંદર સત્તાની જે ભૂખ અને અસલામતી દબાયેલી છે, તે આ અરજદારની લાચારી જોઈને બહાર આવે છે. પોતે પટાવાળાથી સાહેબ સુધી દબાયેલા છે, એટલે એ અસહાયતાનો પડછાયો નિર્દોષ અરજદાર પર પ્રોજેક્ટ થાય છે.

પડછાયાથી ભાગવાનો કોઈ રસ્તો નથી. એને નાથવાનો એક જ ઉપાય છે: એનો સામનો કરવો. જ્યાં સુધી તમે સ્વીકારતા નથી કે તમારી અંદર પણ બદમાશ, ઈર્ષાળુ કે સ્વાર્થી વૃત્તિઓ જીવે છે, ત્યાં સુધી એ અજાણતાં તમારા નિર્ણયો ચલાવતી રહેશે. પોતાના રાક્ષસોને ઓળખી લો, નહીંતર એ તમારા આદર્શોનો મુખવટો પહેરીને બીજાનું ગળું દબાવશે.

જે માણસ પોતાના પડછાયાને ઓળખતો નથી, તે હંમેશાં બીજાની પીઠ પર છરી ચલાવતી વખતે પોતાને સંત માને છે.