માનસિક ચોકલેટ અસર

મોંમાં એક ટુકડો ચોકલેટ મૂકો એટલે મગજ તરત રાજી થઈ જાય છે. સ્વાદનો નહીં, આ કેમિકલનો ખેલ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં બરાબર આવો જ એક બીજો નશો છે જેને ‘સાયકોલોજિકલ ચોકલેટ’ કહે છે. કોઈનું ભલું કરવું, કોઈ અજાણ્યા માણસની મદદ કરવી કે કોઈને ટેકો આપવો. આપણને લાગે છે કે પરોપકાર એ બહુ મોટો ત્યાગ છે. ખોટી વાત. બીજા માટે સારું કામ કરતી વખતે મગજ એ જ કેન્દ્રો સક્રિય કરે છે જે મીઠાઈ ખાતી વખતે જાગે છે. દયા એ કેવળ સદ્ગુણ નથી, મગજનો સુખદ સ્વાદ છે.

ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ જમીલ ઝાકીએ આ વિચારને આગળ વધાર્યો હતો. તેમના સંશોધનો બતાવે છે કે જ્યારે માણસ સ્વાર્થ છોડીને કોઈની મદદ કરે છે, ત્યારે એનું મગજ અંદરથી એક કુદરતી પારિતોષિક મેળવે છે. આ કોઈ આધ્યાત્મિક ચમત્કાર નથી. ઉત્ક્રાંતિએ આપણા શરીરની રચના એવી કરી છે કે સમાજ સાથે જોડાયેલા રહેવામાં જીવને મજા પડે. માણસ એકલો રહીને જીવી શકતો નથી, એટલે પ્રકૃતિએ પરોપકારની સાથે એક મીઠો પુરસ્કાર જોડી દીધો છે. સ્વાર્થ વગરનું દાન પણ મગજ માટે તો મિજબાની જ છે.

આ અસર ન સમજો તો માણસ દાનવીર બનવાના અહંકારમાં ફસાઈ જાય છે. મોટા દાતાઓ ઘણી વાર માને છે કે તેઓ જગત પર બહુ મોટો ઉપકાર કરી રહ્યા છે. હકીકતમાં તેઓ પોતાના મગજને સંતોષની ચોકલેટ ખવડાવી રહ્યા હોય છે. આમાં કશું ખરાબ નથી. ઊલટાનું, આ એક એવો સ્વાર્થ છે જે આખી દુનિયાને ફાયદો કરાવે છે. જ્યારે તમને ખબર પડે કે બીજાની મદદ કરવાથી તમારો પોતાનો મૂડ સુધરે છે, ત્યારે પરોપકાર કોઈ ભારેખમ ફરજ નથી રહેતો, રોજિંદી આદત બની જાય છે.

બોલિવૂડના સ્ટુડિયોમાં આ ખેલ રોજેરોજ જોવા મળે છે. ધારો કે એક મોટો અને સ્થાપિત સુપરસ્ટાર છે. શૂટિંગના સેટ પર સેંકડો સ્પોટબોય અને જુનિયર આર્ટિસ્ટ કામ કરે છે. અચાનક એ હીરો એક જૂના લાઈટમેનની દીકરીના ભણતરનો તમામ ખર્ચો પોતાના માથે લઈ લે છે. કોઈ કેમેરા નથી, કોઈ પ્રેસનોટ નથી. હીરોને કોઈ પબ્લિસિટી નથી જોઈતી, છતાં એના ચહેરા પર એક અજીબ શાંતિ અને ખુમારી છવાઈ જાય છે. આખો દિવસ શૂટિંગનો થાક લાગતો નથી. એ લાઈટમેન કરતાંય મોટો ફાયદો એ સુપરસ્ટારના પોતાના મગજને થયો છે.

બીજાનું ભલું કરીને આપણે કોઈ મોટો ત્યાગ નથી કરતા. આપણે માત્ર પોતાના આત્માને મફતની ચોકલેટ ખવડાવીએ છીએ.