સાયકો-સાયબરનેટિક્સ

તમારા ચહેરા પરનો ઘા પ્લાસ્ટિક સર્જરીથી ભૂંસી શકાય છે, પણ અંદરના મનમાં પડેલો ઘા ટાંકા લેવાથી રૂઝાતો નથી. ૧૯૬૦માં અમેરિકન પ્લાસ્ટિક સર્જન મેક્સવેલ માલ્ટ્ઝે આ સત્ય પકડ્યું અને 'સાયકો-સાયબરનેટિક્સ' પુસ્તક લખ્યું. એમણે જોયું કે નાક કે ગાલનો આકાર બદલાઈ ગયા પછી પણ દર્દી પોતાની જાતને એ જ કદરૂપો કે નબળો માણસ માનતો હતો. માણસ બહારથી બદલાય પણ ભીતરની સેલ્ફ-ઈમેજ જૂની જ રહે, તો એ ક્યારેય નવો નથી બનતો.

વિજ્ઞાનની ભાષામાં 'સાયબરનેટિક્સ' એટલે આપોઆપ લક્ષ્ય તરફ દોરતી મશીન સિસ્ટમ, જેમ કે મિસાઇલનું ઓટોપાયલટ. માલ્ટ્ઝે કહ્યું કે મનુષ્યનું અર્ધજાગ્રત મન પણ બરાબર એવું જ મિકેનિઝમ છે. તમે અંદર જે માન્યતા પ્રોગ્રામ કરી દીધી છે, તમારી ચેતના અજાણતાં જ તમને એ તરફ દોરી જશે. જો તમે માનતા હો કે તમે હંમેશાં હારી જનારા માણસ છો, તો તમારું મન વિજયની અણી પર પહોંચીને પણ પગ લપસાવી દેશે. તમારી બહારની સિદ્ધિ ક્યારેય તમારી અંદરની છાપ કરતાં મોટી હોઈ શકતી નથી.

આ વાત પંડાલના મોટિવેશનલ ભાષણોથી અલગ છે. આ ટેક્નિકલ વાત છે: તમારી અંદરનું થર્મોસ્ટેટ કયા તાપમાને સેટ થયેલું છે? જો તમારું આંતરિક થર્મોસ્ટેટ ગરીબી કે ડર પર સેટ છે, તો ગમે તેટલા પૈસા કે તક મળે, તમે પાછા ઠંડા પડીને જૂના સ્તરે જ આવી જશો. સફળ થવું હોય તો મહેનત પહેલાં મગજમાં સિદ્ધિનું ચોક્કસ માનસિક ચિત્ર બનાવવું પડે. એ કલ્પના એટલી જીવંત હોવી જોઈએ કે મજ્જાતંતુઓ તેને સાચો અનુભવ માની લે.

હરિયાણાના કોઈ અખાડામાંથી નીકળીને ઓલિમ્પિકમાં ગયેલા કુસ્તીબાજને જુઓ. ટેકનિક અને કસરતમાં એ રશિયન કે અમેરિકન પહેલવાન કરતાં જરાય પાછો નથી પડતો. પણ જો ભીતરથી એ માની બેઠો હોય કે 'આપણે તો ગામડાના સામાન્ય છોકરા, ગોરાઓ સામે કેમ જીતાય?', તો મેટ પર છેલ્લા ત્રીસ સેકન્ડમાં એની પકડ ઢીલી પડી જશે. એ વિરોધીથી નથી હારતો, એ પોતાની ભીતર નક્કી થયેલી સીમારેખાથી હારે છે. જે દિવસે એ આંખો બંધ કરીને પોડિયમ પર પોતાને સુવર્ણચંદ્રક પહેરતો જોઈ લે છે, લડાઈ તે ક્ષણે જ જીતાઈ જાય છે.

ચહેરો બદલવાથી નસીબ નથી બદલાતું; અરીસા સામે ઊભેલો માણસ પોતાને શું માને છે, રમત ત્યાં જ નક્કી થાય છે.