ખોટી સમજણનો ભ્રમ

બે માણસો વાત કરે છે. બંને એક જ ભાષા બોલે છે. બંને માથું હલાવે છે અને છૂટા પડે છે. બંનેને ખાતરી છે કે વાત બરાબર સમજાઈ ગઈ છે. પણ હકીકતમાં બંને સાવ અલગ દુનિયામાં જીવે છે. આ છે છળભરી સમજણની જાળ. સામસામે વપરાયેલા શબ્દો એટલા પરિચિત લાગે છે કે કોઈ ચોખવટ કરવાની તસ્દી લેતું નથી. જ્યારે વિવાદ થાય ત્યારે ખબર પડે કે જેને આપણે સમજણ માનતા હતા, તે માત્ર ભાષાનું છળ હતું.

આ વિચાર ભાષાવિજ્ઞાની જીન હાર્કિન્સે રજૂ કર્યો હતો અને તાજેતરમાં લેખક એડમ ઓલ્ટરે તેમના પુસ્તકમાં તેને સામાન્ય વાચકો સામે મૂક્યો. સમસ્યા એ નથી કે લોકો વાતચીતમાં અજાણ્યા શબ્દો વાપરે છે. સાચી આફત ત્યારે આવે છે જ્યારે જાણીતા શબ્દોનો અર્થ બંને પક્ષે સાવ જુદો હોય. પારદર્શક લાગતી વાતચીત નીચે ગૂંચવાડાનો વિશાળ પહાડ છુપાયેલો રહે છે.

આપણે માની લઈએ છીએ કે સામેવાળો આપણા જેવો જ અર્થ કાઢે છે. આ માન્યતા આળસમાંથી જન્મે છે. સામે સાંભળનાર હસે કે સંમતિ આપે એટલે આપણે માની લઈએ કે આપણો સંદેશો પહોંચી ગયો. સંવાદમાં સૌથી મોટો ખતરો સ્પષ્ટ અસંમતિ નથી, પણ સંમતિનો આ ખોટો વહેમ છે. જ્યાં સુધી પરિણામ ઊંધું ન આવે ત્યાં સુધી કોઈને ખ્યાલ પણ નથી આવતો કે ક્યાંય ભૂલ થઈ હતી.

અમદાવાદમાં નવો ફ્લેટ ખરીદતી વખતે આ રોજ બને છે. બિલ્ડર ગ્રાહકને હસીને કહે છે કે ફ્લેટ 'પ્રાઇમ લોકેશન'માં છે અને 'સુપર સ્પેશિયસ' છે. ખરીદનાર ચંદુભાઈ સમજે છે કે લિવિંગ રૂમ મોટો હશે અને મુખ્ય રસ્તો નજીક હશે. બિલ્ડરના હિસાબે 'સ્પેશિયસ' એટલે બાલ્કની સહિતનો સુપર બિલ્ટ-અપ એરિયા. દસ્તાવેજ પર સહી કરતી વખતે બંને રાજી હતા. ચાવી હાથમાં આવી ત્યારે ચંદુભાઈને સમજાયું કે શબ્દો સમાન હતા, પણ માપપટ્ટી અલગ હતી. સોસાયટીની મીટિંગોમાં પણ 'સહમતિ' આવી જ રીતે વિવાદમાં ફેરવાય છે.

જે વાત પર કોઈ સવાલ નથી પૂછાયો, સમજી લેવું કે એ વાત કોઈને બરાબર સમજાઈ જ નથી.