સ્યૂડો સેલ્ફ

માણસ આખો જિંદગી બે ચહેરા લઈને ફરે છે. એક એ જે પોતે અંદરથી છે, અને બીજો એ જે દુનિયા સામે સાબિત કરવો પડે છે. આ બીજા ઉછીના લીધેલા ચહેરાને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘સ્યૂડો સેલ્ફ’ કહે છે. આ કોઈ કુદરતી વ્યક્તિત્વ નથી, માત્ર એક રક્ષણાત્મક મહોરું છે. સમાજ, પરિવાર અને સગાંવહાલાંની મંજૂરી મેળવવા માટે માણસ પોતાના મૂળ વિચારો, ડર અને પસંદગીઓને ધરબી દે છે. પરિણામે એક પોકળ ઢીંગલી ઊભી થાય છે, જે બીજાને રાજી રાખવા માટે જ શ્વાસ લે છે.

આ વિચાર જાણીતા અંગ્રેજ મનોવિશ્લેષક ડોનાલ્ડ વિનિકોટે વિકસાવ્યો હતો. તેમણે તેને ‘ફોલ્સ સેલ્ફ’ કે નકલી અસ્તિત્વ તરીકે ઓળખાવ્યું. વિનિકોટનું કહેવું હતું કે જ્યારે બાળકને પોતાની કુદરતી લાગણીઓ વ્યક્ત કરવાની છૂટ નથી મળતી, ત્યારે તે મા-બાપની અપેક્ષાઓ મુજબ વર્તવા માટે આ ખોટો અહંકાર ઊભો કરે છે. પાછળથી કૌટુંબિક થિયરીઓમાં પણ સાબિત થયું કે જે માણસનું આ નકલી વ્યક્તિત્વ મોટું હોય, તે બીજાના દબાણમાં ઝડપથી તૂટી પડે છે.

આ મહોરું વહેરીને જીવવાની સૌથી મોટી કિંમત એ છે કે માણસ અંદરથી સાવ ખાલી થઈ જાય છે. તેને પોતાના નિર્ણયો પોતાના લાગતા જ નથી. તે જે બોલે છે તે બીજાના શબ્દો હોય છે, જે પહેરે છે તે લોકલાજના માપદંડ હોય છે. બહારથી બધું બરાબર દેખાય, સફળતા અને સજ્જનતાનો ઢોંગ પૂરો હોય, પણ ભીતર જીવંત હોવાનો કોઈ અહેસાસ બચતો નથી.

આ રોગ આપણા લગ્નબજારમાં સૌથી વરવો દેખાય છે. ધારો કે કિશનભાઈ પોતાના દીકરા માટે કન્યા શોધવા નીકળે છે. દીકરો મોડર્ન છે, પણ નાત-જાતના મેળાવડામાં એણે સફેદ ઝભ્ભો પહેરીને સંસ્કારી રામચંદ્ર બનવું પડે છે. છોકરી પોતાના સ્વતંત્ર વિચારો છુપાવીને ‘મને રસોઈ બનાવવી બહુ ગમે છે’ એવું હસીને બોલે છે. બંને પરિવારો પોતાની આર્થિક કે સામાજિક મોટાઈનું એવું આભાસી ચિત્ર ખડું કરે છે જે હકીકતમાં અસ્તિત્વ ધરાવતું જ નથી. લગ્નના મંડપ નીચે બે સાચા માણસો નહીં, પણ બે ‘સ્યૂડો સેલ્ફ’ એકબીજાને વરમાળા પહેરાવે છે. પછી જ્યારે આ મહોરાં ઊતરે છે, ત્યારે આખી જિંદગી કજિયામાં વહી જાય છે.

બીજાને ખુશ કરવા માટે ઘડેલો ચહેરો જ્યારે ચામડી બની જાય, ત્યારે માણસ પોતાની જ સ્મશાનયાત્રામાં જીવતો ચાલે છે.