નિકટતાનો પક્ષપાત

જે આંખ સામે છે, તે જ સાચું છે. જે નજરથી દૂર ગયું, તે અસ્તિત્વમાંથી પણ ગયું. જૂની કહેવત છે: ‘આઉટ ઓફ સાઇટ, આઉટ ઓફ માઇન્ડ.’ માણસનું મગજ અરીસા જેવું છે; જે સામે ઊભું રહે એનું જ પ્રતિબિંબ ઝીલે છે. આ પૂર્વગ્રહને મનોવિજ્ઞાન ‘પ્રોક્સિમિટી બાયસ’ કહે છે. જે વ્યક્તિ, વિચાર કે પરિણામ ભૌગોલિક કે સમયની રીતે આપણી સૌથી નજીક હોય, આપણું મન કોઈ પણ તર્ક વગર તેને શ્રેષ્ઠ અને વિશ્વાસપાત્ર માની લે છે.

આ સંકલ્પના સામાજિક મનોવિજ્ઞાનના જૂના ‘પ્રોક્સિમિટી પ્રિન્સિપલ’માંથી આવી છે. તાજેતરના વર્ષોમાં મેનેજમેન્ટ અને ઓફિસ કલ્ચર પર લખતા લેખકોએ આ શબ્દ બહુ વાપર્યો છે. ઓફિસમાં જે બોસની ડેસ્ક પાસે બેસે છે, તેને પ્રમોશન વહેલું મળે છે. ભલે ઘરે બેસીને કામ કરનારો એનાથી બમણું આઉટપુટ આપતો હોય. નજીક હોવું એ ક્ષમતાનો પુરાવો નથી, માત્ર ભૂગોળની અનુકૂળતા છે. પણ આપણું બેડોળ મગજ અંતર અને આવડત વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકતું નથી.

આ પૂર્વગ્રહ સૌથી નિર્દય રીતે શિક્ષણ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓના અખાડામાં પ્રગટ થાય છે. અમદાવાદ કે રાજકોટના કોઈ મોટા કોચિંગ ક્લાસની કલ્પના કરો. એક હોલમાં બસો વિદ્યાર્થીઓ બેઠા છે. શિક્ષકની નજર પહેલી બે બેન્ચ પર બેસતા છોકરાઓ પર જ ટકેલી રહે છે. શિક્ષક એમના નામ યાદ રાખે છે, એમની નોટબુક તપાસે છે અને માની લે છે કે આ જ છોકરાઓ બોર્ડમાં કે જેઈઈમાં રેન્ક લાવશે. છેલ્લી બેન્ચ પર બેઠેલો શાંત વિદ્યાર્થી કદાચ ગણિતનો અસલી જીનિયસ હોઈ શકે, પણ તે શિક્ષકની આંખોની ક્ષિતિજની બહાર છે.

જ્યારે પરિણામ આવે છે ત્યારે છેલ્લી પાટલીનો છોકરો ટોપ કરી જાય છે, ત્યારે આખો સ્ટાફ અચરજ પામે છે. આશ્ચર્ય વિદ્યાર્થીની ક્ષમતાનું નથી, શિક્ષકના અંધાપાનું પરિણામ છે. જ્યાં ધ્યાનનું વિતરણ શારીરિક અંતર નક્કી કરે, ત્યાં યોગ્યતાનો પરાજય નક્કી હોય છે. મા-બાપ પણ આ જ ભૂલ કરે છે; જે સંતાન નજર સામે રહે તેને સીધું અને પરદેશ ગયેલાને બેપરવાહ માની લે છે.

નજર સામે હોવું એ માત્ર હાજરી છે, યોગ્યતા નથી. મૂર્ખ માણસ અંતરને જ લાયકાત સમજી બેસે છે.