છેડછાડ અને નિરીક્ષણ પદ્ધતિ

શાંત પાણીમાં પથરો ફેંકવો અને વમળો ગણવા. આ કોઈ કવિતા નથી, એક ક્રૂર વ્યવહારિક રણનીતિ છે. જટિલ પરિસ્થિતિઓમાં જ્યારે સામેવાળાના મનની વાત જાણવી અશક્ય હોય, ત્યારે સીધો સવાલ પૂછવાનો કોઈ અર્થ નથી હોતો. લોકો તૈયાર કરેલા જવાબો આપે છે. સાચો ચહેરો ત્યારે જ દેખાય જ્યારે વાતાવરણમાં સહેજ ઉશ્કેરાટ પેદા કરવામાં આવે. આ પદ્ધતિનો સીધો નિયમ છે: જાણીજોઈને એક નાની હિલચાલ કરો, સામેવાળાને છંછેડો અને પછી હાથ જોડીને તટસ્થ બનીને તેનું વર્તન જુઓ.

આ શબ્દ કયા મેનેજમેન્ટ ગુરુએ પહેલા વાપર્યો તે ચોક્કસ નથી. બિઝનેસ અને આધુનિક વિચારધારાના સાહિત્યમાં જટિલ સિસ્ટમ્સને સમજવા માટે આ પ્રકારના પ્રયોગો વારંવાર સૂચવાય છે. વિચાર જૂનો અને વજ્રલેપ છે. જ્યારે કોઈ પ્રણાલી અંદરથી કેવી રીતે કામ કરે છે તે બહારથી ન સમજાય, ત્યારે તેને સહેજ ધક્કો મારવો પડે છે. તેને છંછેડો અને પરિણામનું નિરીક્ષણ કરો. આ કોઈ ઝઘડો કરાવવાની વૃત્તિ નથી, પણ તળિયે બેઠેલી ગંદકી સપાટી પર લાવવાની વૈજ્ઞાનિક ટેકનિક છે.

આ પદ્ધતિની જરૂર એટલા માટે પડે છે કારણ કે માણસો પોતાની નબળાઈઓ અને અસલી ઈરાદાઓ ઔપચારિકતાના મહોરા પાછળ છુપાવી રાખે છે. મીઠી વાતોમાં સચ્ચાઈ પકડાતી નથી. ઓફિસની પોલિટિક્સ હોય કે બિઝનેસ નેગોશિયેશન, જ્યાં સુધી તમે ટેબલ પર અણધાર્યો બોમ્બ નથી મૂકતા, ત્યાં સુધી સામેવાળાના અસલી પત્તા બહાર નથી આવતા. એક નાનકડી ઉશ્કેરણી સામેવાળાના ડિફેન્સને તોડી નાખે છે. ત્યારપછી જે બહાર આવે છે તે ફિલ્ટર વગરનું સત્ય હોય છે.

ગુજરાતી સંયુક્ત કુટુંબ આ પદ્ધતિની શ્રેષ્ઠ પ્રયોગશાળા છે. ધારો કે ઘરમાં દસ સભ્યો સાથે રહે છે. ઉપરથી બધું શાંત, પણ અંદર સંપત્તિ કે વહેંચણીની અદ્રશ્ય ખેંચતાણ ચાલે છે. કોઈ મોટો ભાઈ અચાનક રાત્રે જમતી વખતે સામાન્ય અવાજે એક વાત ઉછાળે: 'ગામવાળા મકાનનો સોદો કરવાનો વિચાર છે, પૈસા નાના ભાઈના નવા ધંધામાં નાખવા છે.' બસ, આટલું કહીને તેણે ચૂપ થઈ જવાનું છે. હવે ટેબલ પર બેઠેલા કાકા, ભાભી કે વડીલોના ચહેરાના હાવભાવ, તેમની અકળામણ અને અણધાર્યા વિરોધનું નિરીક્ષણ કરો. કોણ સ્વાર્થી છે અને કોણ ઉદાર, તે પાંચ મિનિટમાં સ્પષ્ટ થઈ જશે.

સત્ય હંમેશા શાંતિમાં નથી જડતું; ક્યારેક સામેવાળાના અહમને સહેજ છંછેડવો પડે છે.