ભવિષ્યલક્ષી ઝુકાવ

મન શાંત બેસતું નથી. જ્યારે મગજ નવરું પડે ત્યારે તે ક્યાં ભટકે છે? સંશોધકોએ જોયું કે આપણો વિચારપ્રવાહ ભૂતકાળના પસ્તાવા કરતાં આવતી કાલની ચિંતા કે આયોજન તરફ વધુ ઢળે છે. આ જ છે પ્રોસ્પેક્ટિવ બાયસ. માનવ મગજ સ્મૃતિઓ વાગોળવા કરતાં ભવિષ્યની કલ્પનાઓ ઘડવા માટે વધુ ઉત્સુક રહે છે. આપણે વર્તમાનમાં ઊભા રહીને સતત આગળનો તખ્તો તપાસ્યા કરીએ છીએ.

આ સંજ્ઞા કોઈ એક ચોક્કસ લેખકે એક રાતમાં ઘડી કાઢી નથી. જ્ઞાનાત્મક અને વિકાસાત્મક મનોવિજ્ઞાનના અભ્યાસોમાંથી આ ખ્યાલ બહાર આવ્યો છે. મનોવૈજ્ઞાનિકો નોંધે છે કે નાના બાળકોથી માંડીને પુખ્ત વયના લોકો સુધી, બધા જ સમયની ગણતરી આગળ આવનારી ઘટનાઓના સંદર્ભમાં કરે છે. જે વીતી ગયું છે તે પથ્થર છે, જે આવવાનું છે તે માટી છે. માણસ માટી ખૂંદવામાં વધુ રસ ધરાવે છે.

આ ઝુકાવનો સૌથી મોટો ગેરફાયદો એ છે કે માણસ વર્તમાનના વાસ્તવિક પ્રશ્નો ભૂલીને ભવિષ્યના કાલ્પનિક વાયદાઓમાં સપડાઈ જાય છે. કોઈ પણ નેતા કે વેપારી તમને ભૂતકાળના હિસાબમાં ગૂંચવી શકતો નથી. પણ એ જ ક્ષણે જો તે તમને પાંચ વર્ષ પછીનો ચમકતો નકશો બતાવી દે, તો તમારું મગજ ભૂતકાળનું સત્ય ભૂલીને ભવિષ્યની સુંવાળી કલ્પના પાછળ દોડવા માંડે છે. આશા હંમેશાં આંકડા કરતાં વધુ વજનદાર સાબિત થાય છે.

ભારતીય ચૂંટણીઓ આ પૂર્વગ્રહની સૌથી મોટી પ્રયોગશાળા છે. એક પંચાયત કે વિધાનસભામાં પાંચ વર્ષ સુધી રસ્તા તૂટેલા રહ્યા હોય, દવાખાનામાં ડૉક્ટર ન હોય અને પાણીની પાઈપલાઈન અધૂરી પડી હોય. મતદાર આ બધું ભોગવે છે. પણ ચૂંટણીના છેલ્લા પંદર દિવસમાં નેતા સ્ટેજ પરથી ગર્જના કરે છે કે આવનારાં પાંચ વર્ષમાં તમારો તાલુકો સ્માર્ટ સિટી બનશે. મતદાર ભૂતકાળની બધી યાતના ભૂલી જાય છે. મન ભવિષ્યના દિવાસ્વપ્નમાં સરી પડે છે અને આંગળી ફરી એ જ બટન પર દબાઈ જાય છે.

જે પ્રજા ભૂતકાળના હિસાબ ભૂલીને માત્ર ભવિષ્યના વાયદા ચાવે છે, તેને ઇતિહાસ હંમેશાં એ જ ખાડામાં ધકેલે છે.