પ્રોનોઇયા

પેરાનોઇયા વિશે બધા જાણે છે. આખી દુનિયા મારી પાછળ પડી છે અને બધા મારું ખરાબ ઇચ્છે છે, એવો વહેમ એટલે પેરાનોઇયા. તેનો બિલકુલ ઊલટો માનસિક ભ્રમ એટલે પ્રોનોઇયા. આ એક એવી ભ્રમણા છે જેમાં માણસને લાગે છે કે આખું બ્રહ્માંડ, આખી સૃષ્ટિ અને તમામ લોકો ગુપ્ત રીતે તેનું ભલું કરવા માટે ષડયંત્ર રચી રહ્યા છે. રસ્તાનો ટ્રાફિક, અજાણ્યો માણસ કે સમયસર ચૂકી ગયેલી ટ્રેન—બધું જ તમારા ભલા માટે થઈ રહ્યું છે, એવો અડગ વિશ્વાસ.

આ શબ્દ સમાજશાસ્ત્રી ફ્રેડ ગોલ્ડનરે ૧૯૮૨માં પ્રયોજ્યો હતો. તેમણે તેને પેરાનોઇયાના વિરોધી રોગ તરીકે ઓળખાવ્યો હતો. પછીથી નવલકથાકાર જોન પેરી બાર્લો અને અન્ય લેખકોએ તેને લોકપ્રિય બનાવ્યો. પોઝિટિવ થિંકિંગના અતિરેકમાં જીવતી દુનિયા માટે આ એક રસપ્રદ અવસ્થા છે. મનોવિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ આ પણ એક જાતનો ભ્રમ જ છે, પણ આ ભ્રમ માણસને ડિપ્રેશનમાં ધકેલવાને બદલે અસાધારણ આશાવાદ આપે છે. ક્યારેક આ આશાવાદ વાસ્તવિકતાથી સાવ વિખૂટો કરી નાખે છે.

આ વિચાર નુકસાન ત્યારે કરે છે જ્યારે તે આળસનું કારણ બને છે. માણસ પોતાના નિર્ણયોનું ઓડિટ કરવાનું બંધ કરી દે છે. ભૂલ પોતાની હોય, પણ માની લે કે બ્રહ્માંડ કંઈક સારું શીખવવા માંગે છે. પણ વેપારમાં ક્યારેક આ સ્થિતિ અદભુત હિંમત આપે છે. જોખમ લેવાની તાકાત પ્રોનોઇયામાંથી જન્મે છે. જ્યાં સામાન્ય માણસ ડરીને પાછો વળે, ત્યાં આ ભ્રમ તમને આગળ ધકેલે છે.

સુરતના કાપડ માર્કેટમાં બેસતા જયંતિભાઈની પેઢી જુઓ. માર્કેટમાં મંદી છે, ઉઘરાણી ફસાઈ છે અને મોટો ગ્રાહક માલ લેવાની ના પાડી દે છે. સામાન્ય વેપારી રાત્રે ઊંઘ ગુમાવી દે. જયંતિભાઈ ગાદી પર બેસીને ચા પીતા પીતા કહેશે, ‘સારું થયું એણે માલ ન લીધો, ઉપરવાળો આપણા માટે કોઈ મોટો સોદો ગોઠવી રહ્યો છે.’ આ કોઈ આંકડાકીય વિશ્લેષણ નથી, શુદ્ધ પ્રોનોઇયા છે. પણ આ જ ભ્રમને કારણે જયંતિભાઈ બીજા દિવસે સવારે નવા ઉત્સાહથી દુકાનનું શટર ખોલે છે.

આખી દુનિયા તમારી વિરુદ્ધ છે એ માનવું જેટલી મૂર્ખાઈ છે, આખી સૃષ્ટિ તમારા લાભ માટે કામ કરે છે એ માનવું તેટલું જ મોટું વળગણ છે.