ઉત્પાદકતાનો તમાશો

ઓફિસમાં કામ કરવું અને કામ કરતાં દેખાવું, આ બે સાવ અલગ કળા છે. બીજી કળામાં નિપુણ લોકો હંમેશાં વ્યસ્ત ભાસે છે. ટેબલ પર કાગળોનો ઢગલો હોય. કીબોર્ડ પર આંગળીઓ ઝડપથી ચાલતી હોય. ચહેરા પર ગંભીર તાણ છવાયેલો રહે. વાસ્તવમાં આ લોકો કાંઈ જ નક્કર પરિણામ આપતા નથી. આ વર્તનને આધુનિક કોર્પોરેટ જગતમાં 'પ્રોડક્ટિવિટી થિયેટર' કહે છે. આ એક છદ્મવેષ છે. કામનું નાટક કરીને પોતાની નોકરી અને આબરૂ બચાવવાની સસ્તી તરકીબ.

આ શબ્દ તાજેતરના વર્ષોમાં, ખાસ કરીને કોરોના પછીના વર્ક-ફ્રોમ-હોમ યુગમાં ખૂબ ચર્ચાયો. જ્યારે બોસ સામે બેસીને જોઈ શકતા ન હતા, ત્યારે કર્મચારીઓએ નવી યુક્તિઓ શોધી કાઢી. લેપટોપનું માઉસ આપોઆપ હલ્યા કરે તેવા સોફ્ટવેર વપરાવા લાગ્યા. ઓફિસની ચેટ એપ્લિકેશન પર સ્ટેટસ સતત લીલું દેખાય તેવા નુસખા શરૂ થયા. સમાજશાસ્ત્રીઓ અને મેનેજમેન્ટ વિચારકોએ જોયું કે લોકો પરિણામ આપવા કરતાં પોતે કાર્યરત છે તે સાબિત કરવામાં વધુ શક્તિ વેડફી રહ્યા છે. આ અસલ કામ નથી, માત્ર રંગમંચની એક્ટિંગ છે.

આ નાટક કંપનીઓને અંદરથી ખોખલી કરી નાખે છે. જે માણસ ખરેખર શાંતિથી ઊંડું ચિંતન કરે છે, તે નિષ્ક્રિય લાગે છે. જે માણસ આખો દિવસ ફાલતુ ઇમેઇલ્સના તાબડતોબ જવાબો આપે છે અને દરેક મિટિંગમાં હાજરી પુરાવે છે, તે તારણહાર ગણાય છે. સંસ્થાઓ પરિણામ માપવાને બદલે હલનચલન માપવા માંડે ત્યારે આ રોગચાળો ફેલાય છે. મૂલ્યાંકનનું માપદંડ જ્યારે પ્રયાસનો દેખાડો બની જાય, ત્યારે સાચી ઉત્પાદકતા આપોઆપ મરી પરવારે છે.

બેંગલુરુ કે ગુડગાંવની મોટી આઇટી કંપનીઓમાં આ તમાશો રોજ ભજવાય છે. ધારો કે સમીર નામનો એક મિડલ મેનેજર છે. તે સવારે નવ વાગ્યાથી સાંજે સાત વાગ્યા સુધી લગાતાર ઓનલાઇન મીટિંગો ગોઠવ્યા કરે છે. સ્ક્રીન શેર કરીને લાંબા પાવરપોઇન્ટ પ્રેઝન્ટેશન્સ બતાવે છે. બિનજરૂરી મેઇલમાં દસ સાહેબોને સીસીમાં જોડે છે. દિવસના અંતે કોઈ નવો કોડ લખાતો નથી, કોઈ સમસ્યા ઉકેલાતી નથી. પણ સમીર સાબિત કરી દે છે કે તે બાર કલાકથી અથાક મથી રહ્યો હતો. સાચો કારીગર એક કલાકમાં જે કામ પતાવે, તેના માટે સમીર સાત દિવસનો પ્રહસન રચે છે.

જે લોકો ઢોંગ કરવામાં અડધી જિંદગી વાપરે છે, તેમની પાસે છેલ્લે પરિણામના નામે માત્ર પરસેવો જ બચે છે.