પદ્ધતિલક્ષી શોર્ટકટ

કોઈ જટિલ સમસ્યા સામે આવે ત્યારે મગજ ઊંડો વિચાર કરવાનું ટાળે છે. એના બદલે તે પહેલેથી નક્કી કરેલાં ચોક્કસ પગલાંઓનું આંધળું અનુકરણ શરૂ કરી દે છે. આ પદ્ધતિલક્ષી શોર્ટકટ છે. મગજ નિર્ણય લેવાની મહેનત બચાવવા માટે નિયમોની એક જૂની ફાઈલ ખોલે છે અને ચેકલિસ્ટ પ્રમાણે આગળ વધવા માંડે છે. પરિણામ શું આવશે તેની કોઈને ચિંતા નથી હોતી, બસ નક્કી કરેલી પ્રક્રિયા પૂરી થવી જોઈએ. આળસુ વહીવટ અને થાકેલા દિમાગનું આ સહિયારું હથિયાર છે.

આ શબ્દ કોઈ એક વિચારકે ચોક્કસ પુસ્તકમાં પહેલી વાર વાપર્યો હોય તેવો ઐતિહાસિક પુરાવો મળતો નથી. નિર્ણયશાસ્ત્ર અને કોગ્નિટિવ સાયન્સમાં આ વિચાર સામાન્ય છે. જ્યારે માણસ પરિણામ કરતાં પદ્ધતિને વધુ વળગી રહે, ત્યારે મૂળ હેતુ ક્યાંય પાછળ છૂટી જાય છે. શોર્ટકટ હંમેશાં સમય બચાવવા માટે શોધાય છે, પણ ધીમે ધીમે એ શોર્ટકટ પોતે જ એક જડ બંધારણ બની જાય છે. વિચારવાની સ્વતંત્રતા ગુમાવી ચૂકેલી સિસ્ટમ આના પર નભે છે.

આ માનસિકતાનું નુકસાન એ છે કે પરિસ્થિતિ બદલાઈ જાય તો પણ માણસ પોતાની રીત બદલતો નથી. કટોકટી વખતે નવો રસ્તો શોધવાના બદલે જૂના નિયમોનું પુનરાવર્તન થાય છે. લોકો ભૂલથી પદ્ધતિનું પાલન કરવાને જ સફળતા માની બેસે છે. કામ પૂરું થયું કે નહીં તે મહત્ત્વનું નથી રહેતું, ફોર્મ બરાબર ભરાયું કે નહીં તેની જ ચર્ચા થાય છે. આ પ્રક્રિયાનું પૂજન છે, બુદ્ધિનું નહીં.

આપણા દેશના ગણેશોત્સવ કે નવરાત્રિ મંડળોમાં આ રોગ છડેચોક દેખાય છે. શેરીમાં ટ્રાફિક જામ થાય કે એમ્બ્યુલન્સ અટવાય, ટ્રસ્ટીઓ કહેશે કે પાસ ચકાસવાનો નિયમ છે એટલે ગાડી ઊભી જ રહેશે. ઉત્સવનો મૂળ હેતુ આનંદ અને ભક્તિ હતો, પણ સમિતિના સભ્યો લાઉડસ્પીકરની મંજૂરીના કાગળો અને પ્રવેશદ્વારની રસીદોના પ્રોટોકોલમાં અટવાઈ જાય છે. ભીડ બેકાબૂ બને ત્યારે કોઈ સામાન્ય બુદ્ધિ વાપરતું નથી. બધા એક જ દલીલ કરે છે કે અમે તો વર્ષો જૂની પદ્ધતિ પ્રમાણે જ કામ કરીએ છીએ.

નિયમોનું અક્ષરશઃ પાલન એ ઘણીવાર વિચારવાની જવાબદારીમાંથી છટકવાનો સૌથી સસ્તો પરવાનો હોય છે.