પ્રાઈમમ મોબાઈલ

કોઈપણ મોટી સિસ્ટમમાં એક એવું ચક્ર હોય છે જે પોતે અદ્રશ્ય રહીને બાકીના આખા તંત્રને દોડાવે છે. પ્રાચીન ખગોળશાસ્ત્રમાં ટોલેમીએ પૃથ્વીકેન્દ્રી બ્રહ્માંડની કલ્પના કરી ત્યારે સૌથી બહારના નવમા આકાશી ગોળાને આ નામ આપ્યું હતું. આ ગોળો પોતે ચોવીસ કલાકમાં એક ચક્કર પૂરું કરે છે અને તેની ગતિથી અંદરના તમામ ગ્રહો અને તારાઓ ફરવા લાગે છે. આધુનિક વ્યવસ્થાશાસ્ત્રમાં આ મોડેલ એ મૂળ સંચાલક બળને ઓળખવા માટે વપરાય છે, જે દેખાતો નથી પણ બધું જ હલાવે છે.

આ વિચાર કેન્દ્રબિંદુ પકડવાની કળા છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા કે પ્રોજેક્ટ ખોરવાય છે, ત્યારે નબળા મેનેજરો સામે દેખાતા નાના ચક્રોને તેલ પૂર્યા કરે છે. સૂર્ય કે ચંદ્ર જેવા દેખીતા ગ્રહો ખરેખર પોતાની મરજીથી નથી દોડતા, તેમને તો છેવાડાનો મોટો પરિઘ ફેરવી રહ્યો છે. જો તમે એ મુખ્ય ગિયરને પકડી ન શકો, તો તમારી બધી ઊર્જા વ્યર્થ છે.

આપણા શહેરોમાં નવરાત્રિ મહોત્સવ કે મંદિર ટ્રસ્ટો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ગ્રાઉન્ડ પર ૫૦૦ સ્વયંસેવકો દોડાદોડ કરતા હોય, ગાયકો સ્ટેજ ગજવતા હોય અને પાઉન્ડ્સમાં લાઉડસ્પીકર વાગતા હોય. બહારથી જોનારને લાગે કે આ આખી ભીડ જ ઉત્સવનું ચાલકબળ છે. પણ અસલ ખેલ પડદા પાછળ બેઠેલા એક શાંત ટ્રસ્ટી કે સ્થાનિક નેતાના હાથમાં હોય છે, જે મંજૂરીઓ લાવે છે અને સ્પોન્સરશિપનું નાણું ખેંચી લાવે છે. એ વ્યક્તિ આંગળી હલાવવાનું બંધ કરે એટલે ૫૦૦ સ્વયંસેવકો અડધા કલાકમાં માખીઓ મારતા થઈ જાય.

કોઈપણ તંત્રને સુધારવું હોય કે તોડવું હોય, પહેલા એનો અદ્રશ્ય પિતૃ-ધક્કો શોધો. અવાજ કરતા કઠપૂતળીઓ પાછળ ન દોડો, દોરા કઈ આંગળી સાથે બંધાયેલા છે તે જુઓ.

દોડતા પૈડાંને અટકાવવાનો કોઈ અર્થ નથી; એન્જિનની મુખ્ય સ્વિચ ક્યાં છે તે શોધી કાઢો.