ચોકસાઈનું ભાષા મોડેલ

માણસ જ્યારે અસ્પષ્ટ બોલે છે ત્યારે તે માત્ર શબ્દો નથી બગાડતો, વિચાર પણ બગાડે છે. રોજિંદા જીવનમાં આપણે અડધી વાત ગળી જઈએ છીએ. કોઈ કહેશે, 'લોકો નારાજ છે.' પણ કયા લોકો? કેટલા લોકો? શા માટે નારાજ છે? આ અસ્પષ્ટતા સામે લડવા માટે જોન ગ્રાઇન્ડર અને માઇકલ મેકમાસ્ટરે ૧૯૮૦ના દાયકામાં ‘પ્રિસિઝન મોડેલ’ આપ્યું. ન્યુરો-લિંગ્વિસ્ટિક પ્રોગ્રામિંગમાંથી જન્મેલો આ એક સરળ નિયમ છે: ભાષામાંથી ધૂંધળાપણું હટાવીને તથ્ય બહાર ખેંચવું.

આપણે સામાન્ય વાતચીતમાં ત્રણ મોટી ભૂલો કરીએ છીએ: માહિતી ભૂંસી નાખવી, અતિસામાન્યીકરણ કરવું અને ધારણાઓ બાંધી લેવી. કોઈ કહે, 'આ પ્રોજેક્ટ ક્યારેય સફળ નહીં થાય.' અહીં પ્રિસિઝન મોડેલ સવાલ પૂછે છે: 'ખાસ કરીને શું નિષ્ફળ જશે?' કે પછી 'તમને ક્યારેય સફળ ન થવાની ખાતરી કેમ છે?' સામાન્ય વિધાનોની હવા કાઢવા માટે આ પદ્ધતિ ધારદાર હથિયાર જેવી છે. જ્યાં સુધી સામો માણસ ચોક્કસ શબ્દો ન વાપરે ત્યાં સુધી વાત આગળ ન વધવા દેવી એ આનું મૂળ તત્વ છે.

આ મોડેલ ન હોય તો સંબંધો, વહીવટ અને વેપાર અફવાઓ પર ચાલે છે. ઓફિસમાં બોસ કહે કે 'બધા કર્મચારીઓ બેદરકાર છે', તો આખી ટીમનું મોરલ તૂટી જાય છે. પણ જો પૂછવામાં આવે કે 'બધા એટલે કોણ? કયા કામમાં બેદરકારી થઈ?', તો આખી સમસ્યા સંકોચાઈને કોઈ એક ફાઈલ કે વ્યક્તિ પૂરતી સીમિત થઈ જાય છે. ચોકસાઈ ન હોય ત્યાં નાટક શરૂ થાય છે.

ભારતીય રાજકારણમાં આ ધૂંધળાપણાની સૌથી મોટી ફેક્ટરી ચાલે છે. ચૂંટણી આવે એટલે નેતાઓ સ્ટેજ પરથી ગર્જના કરે: 'જનતા પરિવર્તન ઈચ્છે છે!' કે પછી 'વિરોધીઓ દેશને બરબાદ કરી રહ્યા છે.' હવે પ્રિસિઝન મોડેલ લગાવો. કઈ જનતા? કયા બૂથના મતદારો? બરબાદી એટલે કઈ ચોક્કસ આર્થિક નીતિ? જો ટીવી સ્ટુડિયોનો કોઈ એન્કર ખોંખારો ખાઈને માત્ર આટલું પૂછી લે કે 'સાહેબ, તમે જે ‘જનતા’ કહો છો એમાં કોનો સમાવેશ થાય છે અને એના આંકડા ક્યાં છે?', તો નેતાનો ભાષણિય ફુગ્ગો બે સેકન્ડમાં ફૂટી જાય. ભારતીય ચૂંટણીઓ સામાન્યીકરણના જુઠ્ઠાણાં પર જ જીતાય છે.

વાત સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે હંમેશા વિરોધ કરવો સહેલો થઈ પડે છે. ધૂંધળી ભાષા સત્તાધીશો અને જૂઠા લોકોનું સૌથી મોટું કવચ છે. જ્યારે તમે સામેવાળાને ચોક્કસ બનવા મજબૂર કરો છો, ત્યારે અડધી લડાઈ તમે વગર મહેનતે જીતી જાઓ છો.

જે માણસ વિગતો આપવાથી ડરે છે, તે કાં તો અજ્ઞાની છે અથવા તમારો શિકાર કરવા નીકળ્યો છે.