પૂર્વ-પ્રતિબદ્ધતા કરાર

માણસ પોતાના જ ભવિષ્ય પર ભરોસો કરી શકતો નથી. રાત્રે સૂતી વખતે આપણે સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠવાનું મક્કમ પ્લાનિંગ કરીએ છીએ. સવારે એલાર્મ વાગે ત્યારે આપણું જ બીજું રૂપ ઊભું થાય છે અને સ્નૂઝ બટન દબાવી દે છે. આ નબળાઈ સામે રક્ષણ મેળવવાનું સૌથી મોટું હથિયાર એટલે પ્રી-કમિટમેન્ટ. વર્તમાનમાં લીધેલો એક એવો આકરો નિર્ણય, જે ભવિષ્યમાં તમારી પાસે પારોઠના પગલાં ભરવાનો વિકલ્પ જ ન રહેવા દે.

આ વિચાર શાસ્ત્રીય અર્થશાસ્ત્ર અને રમતના સિદ્ધાંતોમાંથી આવે છે. અર્થશાસ્ત્રી થોમસ શેલિંગે ૧૯૬૦ના દાયકામાં આ વ્યૂહરચનાને ગંભીરતાથી તપાસી હતી. જોકે તેની મૂળ પ્રેરણા ગ્રીક પુરાણકથાના યુલિસિસ નામના નાવિક પાસેથી મળે છે. મોહક અવાજે ગાતી જળપરીઓના સંગીતથી બચવા માટે યુલિસિસે પોતાના કાનમાં મીણ નહોતું નાખ્યું, પણ સાથીઓને આદેશ આપીને પોતાને જહાજના થાંભલા સાથે દોરડાથી મજબૂત બંધાવી દીધો હતો. તેણે પોતાની સ્વતંત્રતા પોતે જ છીનવી લીધી હતી, જેથી ક્ષણિક લાલચમાં વહાણ ડૂબી ન જાય.

આપણે માનીએ છીએ કે ઇચ્છાશક્તિ લોખંડી હોય છે. હકીકતમાં મનની મક્કમતા બપોર સુધીમાં ઓગળી જાય છે. જો તમારી સામે છટકબારી ખુલ્લી હશે, તો મગજ કોઈ ને કોઈ બહાનું શોધી જ લેશે. પ્રી-કમિટમેન્ટનો અર્થ છે ભવિષ્યના નબળા મનને બાંધી દેવું. તમે તમારી પસંદગીના દરવાજા જાણીજોઈને બંધ કરી દો છો. પાછા વળવાના તમામ રસ્તા બાળી નાખવા એ કાયરતા નથી, પણ પોતાની મર્યાદાઓ ઓળખવાની શાણપણ ભરેલી ચાલ છે.

ગાંધીનગર કે દિલ્હીના ઓલ્ડ રાજેન્દ્ર નગરમાં સરકારી નોકરી કે યુપીએસસીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને જુઓ. જે છોકરો એમ કહેશે કે હું જાતે સંયમ રાખીને સ્માર્ટફોન વાપરીશ, તે રાત્રે ત્રણ વાગ્યા સુધી રીલ્સ જોતો રહેશે. પણ જે હોંશિયાર છે, તે પહેલા દિવસે જ પોતાનો સ્માર્ટફોન વેચીને સાદો ડબલો ફોન ખરીદી લે છે અથવા પોતાના રૂમ પાર્ટનરને કહી દે છે કે જો હું રોજ આઠ કલાક ન વાંચું તો તારે મારા પર્સમાંથી બે હજાર રૂપિયા દંડ તરીકે લઈ લેવાના. આ કોઈ ત્યાગ નથી, પોતાની નબળાઈ સામે ગોઠવેલી સ્માર્ટ જાળ છે.

જે માણસ પોતાની જાત પર અતિશય વિશ્વાસ રાખે છે તે છેતરાય છે; જે પોતાને બાંધી રાખે છે તે જ જીતે છે.