શારીરિક મુદ્રાનો પ્રતિભાવ

આપણે માનીએ છીએ કે મન જે અનુભવે છે, શરીર તેની નકલ કરે છે. ડર લાગે ત્યારે ખભા ઝૂકી જાય અને ઉત્સાહ હોય ત્યારે છાતી પહોળી થાય. આ અડધું સત્ય છે. હકીકતમાં રસ્તો બેતરફી છે. તમારું શરીર જે ઢાંચામાં ગોઠવાય છે, તે સીધો સંદેશ તમારા મગજને મોકલે છે. તમે પીઠ સીધી રાખીને બેસો તો મગજ આપોઆપ સભાનતા અને આત્મવિશ્વાસના હોર્મોન્સ છોડવા માંડે છે. શરીરની મુદ્રા માત્ર લાગણીનું પરિણામ નથી, પણ તેનું કારણ પણ બની શકે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનમાં જૂનો છે. ઓગણીસમી સદીમાં વિલિયમ જેમ્સે દલીલ કરી હતી કે આપણે રડીએ છીએ એટલે દુઃખી નથી થતા, પણ રડવાથી દુઃખ ઘૂંટાય છે. પાછળથી પ્રયોગો દ્વારા સાબિત થયું કે જ્યારે માણસ પોતાની કાયાને ચોક્કસ ઢબે ખેંચે કે સંકોચે, ત્યારે મગજનું ન્યુરોલોજીકલ વાતાવરણ બદલાય છે. આ આધુનિક મનોવિજ્ઞાનમાં એમ્બોડીડ કોગ્નિશન કહેવાય છે. અંગ્રેજીમાં જેને પોસ્ચરલ ફીડબેક કહે છે, તે હકીકતમાં કાયા દ્વારા મન પર કરવામાં આવતી સીધી હકૂમત છે.

આનો પ્રભાવ સીધો આપણી કાર્યક્ષમતા પર પડે છે. દિવસ આખો સ્ક્રીન સામે ડોક નીચી રાખીને બેસી રહેતો માણસ ધીમે ધીમે હતાશ થવા માંડે છે, કારણ કે તેનું શરીર મગજને સતત થાક અને પરાજયના સંકેતો આપે છે. લોકો ડિપ્રેશનની ગોળીઓ ગળે છે, પણ પોતાની બેઠક સુધારતા નથી. તમે નબળી મુદ્રામાં ઊભા રહીને ક્યારેય વિજયી વિચારો નથી કરી શકતા. મગજ શરીરની મુદ્રાને સાચી માનીને એ મુજબનો જ મૂડ તૈયાર કરી નાખે છે.

કોઈ સરકારી સિવિલ હોસ્પિટલના ઓપીડી વોર્ડની બહાર નજર કરો. બાંકડા પર કલાકોથી લબડી પડેલા દર્દીઓ માત્ર બીમારીથી નહીં, પોતાની બેઠકથી પણ અડધા મરી ગયા હોય છે. ત્યાં જ એક અનુભવી સર્જન વોર્ડમાં પ્રવેશે છે. તેની કરોડરજ્જુ તીર જેવી સીધી હોય છે, ડગલાં મક્કમ હોય છે. સોળ કલાકની શિફ્ટ પછી પણ એ ડૉક્ટર થાકેલો નથી લાગતો. એણે પોતાના શરીરને હાર માનવાની છૂટ જ નથી આપી. એની મુદ્રા તેના મગજને આદેશ આપે છે કે હજુ ખેલ બાકી છે.

મનને મનાવવા કરતાં કરોડરજ્જુ સીધી કરવી સહેલી છે; બાકીનું કામ હાડકાં સંભાળી લેશે.