પોઝિટિવ-નેગેટિવ અસમપ્રમાણતા

મગજ ગણિતશાસ્ત્રી નથી, વ્યાપારી છે. સારા અને ખરાબ અનુભવ વચ્ચેનું વજન આપણા ચિત્તમાં સરખું હોતું નથી. એક કડવી વાત દસ મીઠી પ્રશંસાઓને એક ઝાટકે ગળી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક વાસ્તવિકતાને પોઝિટિવ-નેગેટિવ અસમપ્રમાણતા કહે છે. મનુષ્યનું મન નકારાત્મક માહિતી તરફ વધારે તીવ્ર, વધારે ઝડપી અને વધુ ઊંડી પ્રતિક્રિયા આપે છે. આ કોઈ ચારિત્ર્યની નબળાઈ નથી. જંગલમાં જીવતા આપણા પૂર્વજો માટે ખજૂર શોધવા કરતાં વાઘથી બચવું વધુ અનિવાર્ય હતું. ભય જીવ બચાવતો હતો, આનંદ માત્ર બોનસ હતો.

સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં આ ખ્યાલ પર વિસ્તૃત કામ ૧૯૯૦ના દાયકામાં યુરોપિયન સંશોધકો ગુઇડો પીટર્સ અને જાનુઝ ઝાપિન્સ્કીએ રજૂ કર્યું હતું. એમણે સાબિત કર્યું કે માણસ વ્યક્તિ કે પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે સારા ગુણોને સામાન્ય માને છે, પણ એક નાનકડી ખામીને અસાધારણ મહત્ત્વ આપી બેસે છે. નકારાત્મકતા ચુંબક જેવી હોય છે. એ આખી સપાટી પરથી નજર હટાવીને માત્ર ડાઘ પર ચોંટી જાય છે.

આ અસમપ્રમાણતાના પરિણામો પારિવારિક અને વ્યાવસાયિક જીવનમાં વિનાશક સાબિત થાય છે. ઓફિસમાં બોસ આખું વર્ષ કરેલી મહેનત ભૂલી જાય છે, પણ એક પ્રોજેક્ટમાં થયેલી મોડી ડિલિવરી એના મગજમાં કાયમ માટે કોતરાઈ જાય છે. સંબંધોમાં તિરાડ પ્રેમ ઓછો થવાથી નથી પડતી, પણ નાની ફરિયાદોના ભારે વજન નીચે પ્રેમ દબાઈ જવાથી પડે છે.

આપણા લગ્નબજાર અને નાત-જાતની ગોઠવણોમાં આ ત્રાજવું ખુલ્લેઆમ દેખાય છે. છોકરો સારો કમાય છે, શાંત સ્વભાવનો છે, પ્રતિષ્ઠિત ખાનદાન છે. બાર વર્ષની મહેનત પછી એણે કારકિર્દી બનાવી છે. પણ વડીલોની પંચાયતમાં ચર્ચા એ વાત પર અટકી જશે કે છોકરાના કાકા દારૂ પીએ છે કે છોકરાનો એક દાંત થોડો વાંકો છે. પચાસ ગુણ એક પલ્લામાં અને એક નબળાઈ બીજા પલ્લામાં. સમાજ તરત એ એક કમીને પકડીને સગાઈ તોડી નાખશે. ગુણ ગણવાની આપણી ક્ષમતા પંગુ છે, પણ દોષ શોધવાની આંખ અતિશય તેજ છે.

દૂધની તપેલીમાં એક ટીપું લીંબુ પૂરતું છે; મગજ પણ દૂધ જેવું જ સંવેદનશીલ અને નિર્દય છે.