સકારાત્મક વિચલન

કોઈ પણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં મોટા ભાગના લોકો એકસરખી રીતે લાચાર હોય છે. પણ તે જ ભીડ વચ્ચે એકાદ વ્યક્તિ એવી હોય છે જે કોઈ વધારાના સંસાધન વગર સફળ થાય છે. એ માણસ ચમત્કારી નથી. એણે માત્ર સિસ્ટમની અંદર રહીને રસ્તો બદલ્યો છે. સમાજશાસ્ત્ર આને ‘પોઝિટિવ ડેવિયન્સ’ કહે છે. નિયમ તોડ્યા વગર સાચી દિશામાં જૂદા પડવું.

આ વિચાર ૧૯૭૦ના દાયકામાં જાહેર આરોગ્ય ક્ષેત્રે આવ્યો. ૧૯૯૦ના દાયકામાં જેરી અને મોનિક સ્ટર્નિને વિયેતનામના ગરીબ ગામડાંઓમાં બાળકોના કુપોષણ પર કામ કરતી વખતે આને વૈશ્વિક ઓળખ અપાવી. બધા પરિવારો ગરીબ હતા, છતાં અમુક ઘરોના બાળકો તંદુરસ્ત હતા. સ્ટર્નિને જોયું કે તે માતાઓ ભાતમાં ખેતરના કરચલા અને શક્કરિયાંનાં પાંદડાં ઉમેરતી હતી, જે બીજા ફેંકી દેતા. ઉપાય બહારથી આયાત નહોતો કર્યો. ઉપાય અંદર જ છુપાયેલો હતો.

આપણે સમસ્યા આવે ત્યારે મોટા નિષ્ણાતો અને બહારના ફંડની રાહ જોઈએ છીએ. આ મોટી મૂર્ખાઈ છે. તમારા જ માહોલમાં કોઈ એક માણસે એ જ મુશ્કેલી વટાવી લીધી છે જે તમને અશક્ય લાગે છે. એ અપવાદને શોધીને તેનું અનુકરણ કરવું એ સૌથી સસ્તી અને ટકાઉ પ્રક્રિયા છે.

એક મોટા ગુજરાતી સંયુક્ત કુટુંબની કલ્પના કરો. પંદર માણસો એક છત નીચે રહે છે. દરરોજ સાંજે રસોડામાં તણાવ, ખર્ચની માથાકૂટ અને વહુઓ વચ્ચે અબોલા. બધા માને છે કે સંયુક્ત પરિવાર એટલે કકળાટ સ્વીકારી જ લેવો પડે. પણ એ જ ઘરમાં એક નાની વહુ એવી છે જેનું કોઈ સાથે વેર નથી થતું. કોઈ વિશેષ સુવિધા વગર તે પોતાના સંતાનોને સમય આપે છે, બજેટ સાચવે છે અને માન જાળવે છે. એણે સાસુ સાથે વાત કરવાની રીતમાં એક નાનો ફેરફાર કર્યો છે. બાકીનું કુટુંબ બહારથી સલાહો શોધવાને બદલે જો આ એક વહુની રોજિંદી ટેવ શાંતિથી જોઈ લે, તો ઘરનો આખો રોગ મટી જાય.

જે લોકો પરિસ્થિતિને દોષ દીધા વગર રસ્તો કાઢી લે છે, વિદ્રોહ કર્યા વગર બદલાવ લાવવાની ચાવી એમની પાસે જ હોય છે.