પોન્ઝો ભ્રમણા

આંખ ક્યારેય કદ માપતી નથી, આંખ સંદર્ભ માપે છે. રેલવેના બે પાટા ક્ષિતિજ તરફ જઈને ભેગા થતા હોય તેવું એક ચિત્ર દોરો. હવે તે પાટાઓની વચ્ચે બે સરખા માપની આડી લીટીઓ મૂકો. એક લીટી નજીક અને બીજી દૂરના છેડે. બંને લીટીઓ ફૂટપટ્ટીથી માપો તો એકસરખી હશે, પણ મગજ ચીસો પાડીને કહેશે કે દૂરની લીટી લાંબી છે. આ છે પોન્ઝો ભ્રમણા. આપણું મગજ પૃષ્ઠભૂમિ જોઈને વસ્તુનું મૂલ્યાંકન કરવાની જૂની ટેવ ધરાવે છે.

આ વિચાર ઈટાલિયન મનોવૈજ્ઞાનિક મારિયો પોન્ઝોએ ૧૯૧૧માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે સાબિત કર્યું કે માણસનું દ્રશ્ય આકલન આસપાસના પરિપ્રેક્ષ્ય પર નિર્ભર છે. મગજ માની લે છે કે જે વસ્તુ ઊંડાણમાં છે, તે દ્રષ્ટિપટલ પર સરખી દેખાતી હોવા છતાં વાસ્તવમાં મોટી જ હોવી જોઈએ. આ માત્ર કાગળ પરની ભૂમિતિ નથી. જિંદગીના બજારોમાં પણ માણસ સંદર્ભ જોઈને ભોળવાય છે.

આ ભ્રમણાનો અસલ જોખમ વ્યવહારમાં છે. કોઈપણ ચીજ કે માણસની સાચી કિંમત આપણે એકલામાં જોઈ શકતા નથી. એની પાછળનું બેકગ્રાઉન્ડ કેવું છે, એના પરથી આપણે તેની ક્ષમતા નક્કી કરીએ છીએ. સામાન્ય ગુણવત્તાવાળો માલ જો ભવ્ય શોરૂમમાં ગોઠવાય, તો આપોઆપ મોટો લાગે છે. હોંશિયાર માર્કેટિંગ મેનેજરો આ જ યુક્તિ અજમાવે છે. તેઓ વસ્તુનું કદ વધારતા નથી, પાછળના પાટા એવા ગોઠવે છે કે વસ્તુ મહાન ભાસે.

સુરતના કાપડ બજારમાં આ ખેલ રોજેરોજ ચાલે છે. રીંગ રોડ પરની સાદી દુકાનમાં બે ગજ કાપડનો જે તાકો કોઈને સાવ મામૂલી લાગે, એ જ કાપડ દિલ્હી કે મુંબઈના વાતાનુકૂલિત બુટીકમાં ગોઠવાઈ જાય ત્યારે ગ્રાહકની આંખો પહોળી થઈ જાય છે. પાછળ ઝગમગતા કાચ, લાકડાનું મોંઘું ફર્નિચર અને સામે સેલ્સમેનની અંગ્રેજી બોલી—આ બધું રેલવેના પાટા જેવું કામ કરે છે. કાપડનો દોરો એ જ છે, કિંમત ત્રણ ગણી થઈ જાય છે. આપણે કાપડ નથી ખરીદતા, પાછળની ફ્રેમ ખરીદીએ છીએ.

દુનિયા વસ્તુનું માપ નથી જોતી, પાછળ દોરેલા પાટાની લંબાઈ જોઈને કિંમત નક્કી કરે છે.