પોલીક્રોનિક ટેકનોલોજી

સમય હવે એક સીધી રેખા રહ્યો નથી. ટેકનોલોજીએ ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યની દીવાલો તોડી નાખી છે. સામાન્ય રીતે મનુષ્ય એક ક્ષણમાં એક જ કાળ જીવે છે, પણ ડિજિટલ સાધનો આપણને એકસાથે ત્રણેય કાળમાં જીવતા કરી દે છે. આ વિભાવના મીડિયા અને કલ્ચરલ થિયરીમાંથી આવે છે. એવા ડિજિટલ ટૂલ્સ જે જૂની યાદો, અત્યારની ક્ષણ અને આવતીકાલની કલ્પનાને એક જ સ્ક્રીન પર જીવંત રાખે છે, તેને પોલીક્રોનિક ટેકનોલોજી કહે છે. આ શબ્દ કોઈ એક વ્યક્તિએ ક્યારે ઘડ્યો તે સ્પષ્ટ નથી, પણ ડિજિટલ જગતનું આ નગ્ન સત્ય છે.

આપણે હવે માત્ર ક્ષણને માણતા નથી, ક્ષણને તરત જ સંગ્રહીને ભવિષ્ય માટે ‘યાદગીરી’ બનાવીએ છીએ. ફોનમાં દસ વર્ષ જૂનો ફોટો નોટિફિકેશન બનીને સામે આવે છે, બાજુમાં આજનો લાઈવ વીડિયો ચાલે છે અને કેલેન્ડર આવતા મહિનાની યોજના બતાવે છે. ભૂતકાળ ક્યારેય મરતો નથી અને વર્તમાન ક્યારેય સ્થિર રહેતો નથી. નોસ્ટાલ્જિયા હવે જૂની ડાયરી નથી, પરંતુ રિયલ-ટાઇમમાં પ્રોસેસ થતો ડેટા છે.

આ વ્યવસ્થા માણસના મગજને ક્યારેય શાંત બેસવા દેતી નથી. તમે જ્યાં છો ત્યાં પૂરા હાજર નથી રહી શકતા. ભૂતકાળ સતત પોપ-અપ થઈને સામે ઊભો રહે છે અને વર્તમાન ભવિષ્યના આર્કાઇવ માટે ખર્ચાઈ જાય છે. પરિણામે આપણું ધ્યાન વેરવિખેર થઈ જાય છે. આપણી સ્મૃતિઓ જીવંત અનુભવ બનવાને બદલે માત્ર આલ્ગોરિધમનો ખોરાક બનીને રહી જાય છે.

અમદાવાદના માણેકચોકની કાપડની જૂની પેઢીનો દાખલો લો. ગાદી પર બેઠેલા કાંતિભાઈ પાસે એક તરફ પચાસ વર્ષ જૂનું ચોપડા-પૂજનનું આલ્બમ ક્લાઉડ સ્ટોરેજમાં સચવાયેલું છે. સ્ક્રીન પર દાદાજીની તસવીર સાથે ‘મેમરી’ ચમકે છે. બીજી તરફ ટેબલેટ પર અત્યારે દુકાનમાં ચાલતા સીસીટીવી કેમેરાનું લાઈવ ફૂટેજ ચાલે છે, અને બાજુના ટેબમાં આવતા અઠવાડિયાના ઓર્ડરનું સોફ્ટવેર શેડ્યુલિંગ કરે છે. કાંતિભાઈ એક જ સમયે ત્રણ પેઢીનો હિસાબ સ્ક્રીન પર જોઈ રહ્યા છે. જૂની શાખ, આજનો ગ્રાહક અને કાલનો સ્ટોક બધું એકીસાથે ધબકે છે.

જે સાધન ભૂતકાળ અને ભવિષ્યને હથેળીમાં લાવી દે છે, તે ઘણીવાર જીવવા જેવી એકમાત્ર ક્ષણ છીનવી લે છે: વર્તમાન.