પોલીહ્યુરિસ્ટિક નિર્ણય સિદ્ધાંત

માણસ નિર્ણયો કેવી રીતે લે છે? અર્થશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે આપણે બધા ફાયદા અને નુકસાનની ગણતરી માંડીને બેસીએ છીએ. મનોવૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આપણે આળસુ છીએ અને શોર્ટકટ વાપરીએ છીએ. આ બંને દલીલોની વચ્ચે એક ત્રીજો રસ્તો છે, જેને પોલીહ્યુરિસ્ટિક નિર્ણય સિદ્ધાંત કહે છે. આ મોડેલ ૧૯૯૦ના દાયકામાં રાજનીતિશાસ્ત્રી એલેક્સ મિન્ટ્ઝે રજૂ કર્યું હતું. મૂળ તો એ વિદેશનીતિના મોટા નિર્ણયો સમજાવવા માટે ઘડાયેલું, પણ સામાન્ય માણસની ખોપરીમાં પણ આ જ કૂટનીતિ ચાલતી હોય છે.

આ મોડેલ કહે છે કે નિર્ણય બે તબક્કામાં થાય છે. પહેલા તબક્કામાં કોઈ મોટો ગુણાકાર નથી થતો, માત્ર કડક જાકારો હોય છે. જો કોઈ વિકલ્પમાં એક પણ અસ્વીકાર્ય શરત આવી જાય, તો મગજ તેને તત્કાળ કચરાપેટીમાં ફેંકી દે છે. ત્યાં કોઈ સમાધાન નથી ચાલતું. બીજા તબક્કામાં, જે બે-ચાર બચી ગયેલા વિકલ્પો હાથમાં રહ્યા, તેમાંથી માણસ શાંતિથી નફો-તોટો માપીને શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ પસંદ કરે છે.

આનો સાદો અર્થ એ છે કે આપણે સીધા જ આદર્શ ઉકેલ પાછળ નથી દોડતા. આપણો પહેલો પ્રયાસ આપત્તિ કે મોટું જોખમ ટાળવાનો હોય છે. રાજકારણી પહેલા એ જોશે કે કયો નિર્ણય તેની ખુરશી છીનવી શકે છે; એવા તમામ રસ્તા એ ક્ષણાર્ધમાં રદ કરશે. બચેલા રસ્તાઓમાંથી પછી દેશહિત કે ફાયદો શોધશે. માણસ જાત પહેલા પોતાનું નાક બચાવે છે, પછી અત્તર છાંટે છે.

દલાલ સ્ટ્રીટના એક જૂના રોકાણકાર યોગેશભાઈને જુઓ. ટેબલ પર પચાસ નવી કંપનીઓના શેરના ચાર્ટ પડ્યા છે. યોગેશભાઈ સીધા બધાના નફા-નુકસાનની બેલેન્સશીટ ખોલીને સરખામણી કરવા નથી બેસતા. એમનો પહેલો ફિલ્ટર સાવ બરછટ છે: જે કંપની પર દેવું વધારે હોય અથવા પ્રમોટર સામે કેસ ચાલતો હોય, તે લિસ્ટમાંથી સીધી બહાર. પચાસમાંથી પિસ્તાલીસ કંપનીઓ માત્ર પાંચ મિનિટમાં ફેંકાઈ જાય છે. હવે જે પાંચ શેર બચ્યા, તેના પર યોગેશભાઈ આખો દિવસ ચશ્મા ચડાવીને ગણતરી કરશે અને બે સારા શેર ખરીદશે.

જીવનમાં સાચો નિર્ણય લેવો હોય તો પહેલા શું મેળવવું એ નહીં, પણ શું સહન નથી થવાનું એ નક્કી કરવું પડે છે.