પ્લેઇંગ ઇન ધ બોક્સ

મેદાન પર પરસેવો પાડવો સહેલો છે, મગજને કાબૂમાં રાખવું મુશ્કેલ. ખેલાડીઓ વર્ષો સુધી માંસપેશીઓ કેળવે છે, પણ દબાણની ક્ષણે હાથ ધ્રૂજી જાય છે. આ વિચાર સ્પોર્ટ્સ સાયકોલોજીમાંથી આવે છે. ડૉક્ટર પીટ ટેમ્પલે ૨૦૨૦માં પોતાના પુસ્તકમાં આ મોડેલ આપ્યું હતું. તેમનો તર્ક સાદો છે: રમત માત્ર શરીરથી નથી રમાતી, મનના એક ચોક્કસ ચોકઠામાં રમાય છે. એ ચોકઠું એટલે આપણી માનસિક શિસ્ત, એકાગ્રતા અને દબાણ વેઠવાની તાકાત. શારીરિક હુનર હોવું એ માત્ર પ્રવેશપત્ર છે, વિજય તો માનસિક મિકેનિક્સ નક્કી કરે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે નિષ્ફળતા બહારના સંજોગો લાવે છે. હકીકતમાં, ખેલાડી બહારના અવાજથી નહીં, અંદરના કકળાટથી હારે છે. જ્યારે કોઈ પ્રતિકૂળ સ્થિતિ આવે, ત્યારે તમારું મન કઈ રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે? શું તમે ગભરાઈને જૂની ભૂલોનું પુનરાવર્તન કરો છો, કે પછી તમારી ભાવનાઓને એક કાલ્પનિક બોક્સમાં પૂરીને માત્ર વર્તમાન ક્રિયા પર ધ્યાન આપો છો? આ જ તફાવત સામાન્ય અને શ્રેષ્ઠ વચ્ચે ઊભો થાય છે.

આ વાત માત્ર ક્રિકેટ કે ટેનિસની નથી, ભારતીય સંયુક્ત કુટુંબની પણ છે. ધારો કે એક ઘરમાં દસ માણસો સાથે રહે છે. ત્યાં દરરોજ નાના-મોટા ઘર્ષણ થવાના જ. જેઠાણી મહેણું મારે કે કાકા મિલકતના ભાગ બાબતે કચકચ કરે, ત્યારે નાનો દીકરો કેવી રીતે વર્તે છે? જો તે દરેક ટોણા પર ભડકી ઊઠશે, તો આખો પરિવાર વેરવિખેર થઈ જશે. પણ જો તે પોતાના મનનું ‘બોક્સ’ સાચવતાં શીખી જાય, તો તે બહારના ઉશ્કેરાટ વચ્ચે પણ શાંત રહેશે. એ સામે દલીલ કરવાને બદલે પોતાના લક્ષ્ય અને પરિવારની શાંતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. આ સંયમ કોઈ નબળાઈ નથી, ઉચ્ચ કક્ષાની માનસિક તાલીમ છે.

જે માણસ પોતાના મનના નિયમો નથી ઘડતો, તેને દુનિયાના નિયમો હેરાન કરે છે. મુશ્કેલીઓ બહાર નથી હોતી, એ આપણા પ્રતિભાવમાં જન્મે છે. શરીર ગમે તેટલું મજબૂત હોય, પણ જો અંદરનું ચોકઠું કાચું હશે તો પહેલી જ કટોકટીમાં બધું વિખેરાઈ જશે.

મેદાન બહાર ગમે તેટલો ઘોંઘાટ હોય, રમત તો હંમેશાં તમારા મગજના શાંત ખૂણામાં જ જીતાય છે.