પિંક ટેક્સ

એક જ પ્રકારનો સાબુ, પણ જો પેકિંગ ગુલાબી હોય અને તેના પર સ્ત્રીનો ફોટો છપાયો હોય, તો ભાવ અચાનક વીસ રૂપિયા વધી જાય છે. આ કોઈ સરકારી વેટ કે જીએસટી નથી. આ કોર્પોરેટ જગતે સ્ત્રીઓ પાસેથી વસૂલેલો અદૃશ્ય દંડ છે, જેને અર્થશાસ્ત્રમાં 'પિંક ટેક્સ' કહે છે. એક જ કાચા માલમાંથી બનેલા પુરુષોના સાદા રેઝર અને સ્ત્રીઓ માટેના ગુલાબી રેઝરની કિંમત સરખાવો, તરત સમજાઈ જશે કે સુંદરતાના નામે કેવો ખુલ્લો ખિસ્સાકાતરૂ વેપાર ચાલે છે.

આ શબ્દ અમેરિકામાં ૧૯૯૦ના દાયકામાં ચર્ચામાં આવ્યો, ખાસ કરીને કેલિફોર્નિયામાં લિંગ આધારિત ભાવભેદભાવ સામે કાયદો ઘડાયો ત્યારે. કંપનીઓ દલીલ કરે છે કે સ્ત્રીઓની પ્રોડક્ટ્સમાં પેકેજિંગ, સુગંધ કે ડિઝાઇનિંગનો ખર્ચ વધુ થાય છે. આ અડધું સત્ય છે. અસલ વાત એ છે કે માર્કેટિંગ પંડિતો જાણે છે કે સ્ત્રીઓ પોતાની સજાવટ કે સ્વચ્છતા બાબતે ભાવતાલ ઓછો કરે છે. બસ, આ મનોવૈજ્ઞાનિક નબળાઈને નફામાં ફેરવી દેવામાં આવી.

આ શોષણ માત્ર શહેરી મોલ કે બ્યુટી પાર્લર પૂરતું મર્યાદિત નથી. આપણા ગામડાં અને સહકારી ક્ષેત્રમાં નજર નાખો. ગામડાની સહકારી ડેરીમાં સવારે દૂધ ભરાવવા મોટે ભાગે સ્ત્રીઓ જાય છે. પશુપાલનનું છાણ-વાસીદું અને દોહવાનું આકરું કામ તેઓ જ કરે છે. પણ જ્યારે તેમના માટે રબરના ખાસ ગ્લોવ્ઝ, હળવા વાસણો કે પગના રક્ષણ માટેના ગમબૂટ વેચાય છે, ત્યારે કંપનીઓ તેને 'મહિલા સ્પેશિયલ' કહીને ખેતીના સામાન્ય ઓજારો કરતાં દોઢા ભાવે પધરાવે છે. ખેડૂત પુરુષ માટેનું ખુરપિયું પચાસ રૂપિયામાં મળે, પણ સ્ત્રીઓ માટે રંગીન પ્લાસ્ટિક હેન્ડલવાળું ગાર્ડનિંગ ટૂલ સવાસો રૂપિયાનું થઈ જાય.

આધુનિક મૂડીવાદે બરાબરીના નામે સ્ત્રીઓને ખરીદશક્તિ આપી, પણ બીજી તરફ એ જ ખરીદશક્તિને ચૂસવા માટે ગુલાબી રંગનું મોહક જાળું બિછાવી દીધું. જે વ્યવસ્થા તમને વિશેષ હોવાનો અહેસાસ કરાવે છે, તે જ વ્યવસ્થા તમારા ખિસ્સામાંથી સૌથી વધુ પૈસા ખંખેરે છે.

જે રંગ તમને નજાકતનો લાગે છે, બજાર માટે એ માત્ર વધારાનો નફો કમાવાનું લાલચુ લાલ નિશાન છે.