ભૌતિક પક્ષપાત

આપણે માનીએ છીએ કે મશીન ક્યારેય ભેદભાવ કરતું નથી. માણસ સ્વાર્થી હોઈ શકે, પણ લોખંડ, કાચ કે સેન્સર તો તટસ્થ જ હોય. આ ભ્રમ છે. ભૌતિક પક્ષપાત એટલે કોઈ હાર્ડવેર કે સાધનની રચનામાં જ રહેલી એવી ખામી, જે અમુક ચોક્કસ પ્રકારના શરીર કે પરિસ્થિતિ સામે બરાબર કામ ન કરે. આ કોઈ સોફ્ટવેરનો બગ નથી. આ ભૌતિકશાસ્ત્ર અને અણઘડ ડિઝાઇનનું પરિણામ છે. સાધન બનાવતી વખતે એક આદર્શ શરીરને નજરમાં રાખવામાં આવે છે, અને બાકીના બધા આપોઆપ બાકાત થઈ જાય છે.

આ વિચાર એન્જિનિયરિંગ સંશોધક અચ્યુત કદંબીએ વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ દ્વારા દુનિયા સામે મૂક્યો. તેમણે દર્શાવ્યું કે હોસ્પિટલમાં વપરાતા પલ્સ ઓક્સિમીટર જેવાં તબીબી સાધનો પણ પ્રકાશના કિરણો દ્વારા લોહી માપે છે. જો ચામડીનો રંગ ઘાટો હોય, તો ભૌતિક નિયમો પ્રમાણે પ્રકાશનું શોષણ બદલાય છે. પરિણામે, કાળી કે ઘઉંવર્ણી ચામડી ધરાવતા દર્દીઓમાં ઓક્સિજનનું માપ ખોટું પડે છે. સાધન પોતે જાતિવાદી નથી હોતું, પણ તેની ફિઝિક્સ અને ટેસ્ટિંગની મર્યાદાઓ તેને પક્ષપાતી બનાવી દે છે.

આ ત્રુટિ જીવન અને મરણ વચ્ચેનો તફાવત બની શકે છે. જ્યારે તમે ટેકનોલોજીને અંધ બનીને ન્યાયી માની લો છો, ત્યારે અન્યાય સંસ્થાકીય બની જાય છે. જે ઉપકરણ અમુક ચોક્કસ લોકો માટે બન્યું જ નથી, તે લોકોને પછી સિસ્ટમ તરફથી નબળા કે અયોગ્ય જાહેર કરવામાં આવે છે. આપણે સાધન બનાવનારની ભૂલને બદલે વપરાશકર્તાના શરીર કે વાતાવરણને દોષ આપવા માંડીએ છીએ.

આપણી સરકારી કચેરીઓ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. રેશનિંગની દુકાને કે પેન્શન ઓફિસમાં મુકાયેલા બાયોમેટ્રિક ફિંગરપ્રિન્ટ મશીન જુઓ. તે મશીનો ઓફિસમાં બેસીને કામ કરતા બાબુઓની સુંવાળી આંગળીઓ ચકાસવા માટે બરાબર છે. પણ ગામડાના મજૂર કે કડિયાકામ કરતા વૃદ્ધ માણસની આંગળીઓની રેખાઓ ઘસાઈ ગઈ હોય છે. મશીન તેના અંગૂઠાને નકારી કાઢે છે. બાબુ તરત કહી દે છે કે તમારો રેકોર્ડ મળતો નથી. મશીન અસલી હકદારને ભૂતિયો ગણાવી દે છે, કારણ કે સેન્સર બનાવતી વખતે શ્રમજીવીના ખરબચડા હાથની ગણતરી જ નહોતી થઈ.

જે મશીન દરેક શરીરને ઓળખી શકતું નથી, તે સાધન નથી પણ સરકારી ત્રાસનું એક નવું હથિયાર છે.