નિરાશાવાદી નિશ્ચિતતા

માણસ માત્ર ભવિષ્યની ચિંતા કરે એ સામાન્ય માનસિકતા છે. પણ અમુક લોકો ચિંતા નથી કરતા, તેઓ નકારાત્મકતાનો ચુકાદો આપી દે છે. ભવિષ્યમાં ખરાબ જ થવાનું છે એવી અડગ અને અતૂટ ખાતરી બાંધી લેવી એટલે 'પેસિમિસ્ટિક સર્ટિનિટી'. અહીં 'કદાચ નુકસાન થશે' જેવો સંશય નથી હોતો. અહીં માણસ સો ટકા માની બેઠો હોય છે કે જે થશે તે વિનાશકારી જ હશે. આ કોઈ તાર્કિક ગણતરી નથી, મગજનો એક ગંદો ભ્રમ છે.

આ વિચાર ક્લિનિકલ સાયકોલોજીમાંથી આવે છે. રેજિના મિરાન્ડા અને તેમના સાથી સંશોધકોએ ડિપ્રેશન અને આત્મઘાતી વિચારોના અભ્યાસમાં આ શબ્દપ્રયોગને આગળ કર્યો હતો. સામાન્ય નિરાશાવાદમાં શંકા હોય છે, પણ આ સ્થિતિમાં શંકાનું સ્થાન અંધવિશ્વાસ જેવી ખાતરી લઈ લે છે. માણસ પોતાને જ ભવિષ્યવેત્તા માની લે છે અને માને છે કે કુદરતે માત્ર તેની બરબાદીની સ્ક્રિપ્ટ જ લખી છે.

આ વલણ જીવલેણ છે કારણ કે તે માણસના હાથમાંથી પ્રયાસ કરવાની તાકાત છીનવી લે છે. જો ખાડો પડવાનો જ છે, તો બ્રેક મારવાનો શું અર્થ? જ્યારે તમે માની લો છો કે પરિણામ નકારાત્મક જ આવવાનું છે, ત્યારે તમે લડવાનું બંધ કરી દો છો. માણસ કોઈ પણ નવી તક સામે આવતાં જ પીછેહઠ કરી લે છે. તેની અંદરનો નકારાત્મક અહંકાર સત્ય કરતાં પોતાના અગાઉથી બાંધેલા ખોટા પૂર્વાગ્રહને સાચો સાબિત કરવામાં વધુ રસ ધરાવે છે.

આપણા લગ્નબજારમાં આ રોગ છાશવારે જોવા મળે છે. ત્રીસ વર્ષ વટાવી ચૂકેલા પ્રદીપભાઈને પૂછો કે સગાઈ માટે કેમ ક્યાંય વાત નથી ચલાવતા? જવાબ મળશે: 'આજના જમાનામાં છોકરીઓ ટકતી નથી, આપણા સંસ્કાર મેળ નહીં ખાય અને છૂટાછેડા જ થશે.' આ ભાઈ કોઈને મળ્યા નથી, કોઈ કન્યા સાથે બે શબ્દ બોલ્યા નથી. પણ તેમના મનમાં વિવાદ અને ભંગાણની સો ટકા ખાતરી છે. પોતાની કાલ્પનિક નિષ્ફળતાથી બચવા માટે તેઓ સંબંધની શરૂઆત જ નથી કરતા.

જે માણસને પોતાના પતનની સો ટકા ખાતરી થઈ જાય, તેને હરાવવા માટે દુશ્મનની જરૂર પડતી નથી.