સંવેદનાત્મક અનુકૂલન

આપણું મગજ સતત મળતી માહિતીથી કંટાળી જાય છે. જ્યારે કોઈ ઉત્તેજના વગર અટકે ચાલુ રહે, ત્યારે આપણી ઇન્દ્રિયો તેને નોંધવાનું બંધ કરી દે છે. આ કોઈ શારીરિક ખામી નથી, મગજની ઊર્જા બચાવવાની જૂની સ્કીમ છે. ચામડી પર પહેરેલા કપડાંનો સ્પર્શ આપણને આખો દિવસ નથી વર્તાતો. ઘડિયાળનો અવાજ રૂમમાં બેઠા પછી થોડી વારમાં ગાયબ થઈ જાય છે. મગજ માત્ર ફેરફાર પકડે છે, સ્થિરતાને કચરાપેટીમાં નાખી દે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાન અને જ્ઞાનતંતુ વિજ્ઞાનનો પાયો છે. ઓગણીસમી સદીના વૈજ્ઞાનિકોએ સાબિત કર્યું કે જ્ઞાનતંતુઓ સતત આવતા સિગ્નલ સામે પોતાની સંવેદનશીલતા ઘટાડી નાખે છે. મનુષ્ય બદલાતી દુનિયામાં જીવી શકે તે માટે આ ફિલ્ટર જરૂરી છે. જો શરીર દરેક ગંધ, અવાજ કે સ્પર્શને એકસરખો વજન આપતું રહે, તો માણસ પાગલ થઈ જાય. આપણી ધારણા આપણી વાસ્તવિકતા નથી, માત્ર તાજો થયેલો ફેરફાર છે.

આ અનુકૂલનની કિંમત રોજિંદા જીવનમાં ચૂકવવી પડે છે. ખરાબ આદતો, ઝેરી સંબંધો કે ઘોંઘાટ આપણી સામાન્યતા બની જાય છે. આપણે ધીમે ધીમે ભયાનક બાબતોથી પણ ટેવાઈ જઈએ છીએ. મગજ વિરોધ કરવાનું બંધ કરે છે કારણ કે એને લાગે છે કે આ જ હવે સ્થાયી સ્થિતિ છે. જે બાબત આપણને પ્રથમ દિવસે અસહ્ય લાગતી હતી, તે મહિના પછી ધ્યાને પણ નથી ચડતી.

કોઈ સરકારી સિવિલ હોસ્પિટલના વોર્ડમાં જાવ. પ્રવેશતાની સાથે જ ફિનાઇલ, લોહી અને દવાઓની તીવ્ર વાસ નાક ફાડી નાખે છે. નવા ગયેલા મુલાકાતીને ઊબકા આવે છે. પણ ત્યાં દસ વર્ષથી રાઉન્ડ મારતા સિનિયર ડૉક્ટર કે વોર્ડબોયને પૂછો, તેમને કશું જ અજુગતું નથી લાગતું. તેઓ એ જ વાતાવરણમાં શાંતિથી પોતાની ચા-ભાખરી ખાઈ શકે છે. ડૉક્ટરનું નાક બગડ્યું નથી, તેમના મગજે એ ગંધને કાયમી માનીને સિગ્નલ કાપી નાખ્યું છે. દર્દીની પીડા પણ ઘણી વાર સ્ટાફ માટે આવી જ ટેવ બની જાય છે.

જે દર્દથી આપણે ટેવાઈ જઈએ છીએ, એ મટી નથી જતું; માત્ર આપણું મગજ આપણને છેતરવાનું શરૂ કરી દે છે.