સ્વ-ક્ષમતાનો આભાસ

તમારી અસલ આવડત કેટલી છે, એના કરતાં વધારે મહત્વનું એ છે કે તમને તમારી આવડત પર કેટલો ભરોસો છે. આ કોઈ પોકળ આશાવાદ નથી. મનોવિજ્ઞાનમાં આને પરસીવ્ડ સેલ્ફ-એફિકસી કહે છે. કેનેડિયન મનોવૈજ્ઞાનિક આલ્બર્ટ બાન્દુરાએ ૧૯૭૭માં આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. એમનું કહેવું સાફ હતું: માણસ કોઈ કામ હાથમાં લેશે કે નહીં, મુશ્કેલી આવે ત્યારે ટકી રહેશે કે હથિયાર હેઠાં મૂકી દેશે, તેનો આધાર એની વાસ્તવિક ડિગ્રી પર નથી, પણ પોતાની ક્ષમતા વિશેના એના અંગત મૂલ્યાંકન પર છે.

આ આત્મવિશ્વાસથી થોડું અલગ છે. આત્મવિશ્વાસ એટલે સામાન્ય વટ. જ્યારે સ્વ-ક્ષમતા એટલે ચોક્કસ કામ પાર પાડવાની આંતરિક ખાતરી. જો તમને ઊંડે-ઊંડે લાગે કે ગમે તેવી આંટીઘૂંટી હશે તોય તમે રસ્તો કાઢી લેશો, તો તમારું મગજ ખરેખર ઉકેલો શોધવા માંડે છે. ઊલટું, જો અંદરથી ખાતરી જ ન હોય કે આ તમારા ગજાનું કામ છે, તો સોના જેવી તક સામે પડી હોય તોય પગ ધ્રૂજવા માંડશે. નબળી સ્વ-ક્ષમતા માણસને સાવ પાંગળો બનાવી દે છે.

આનું જીવંત દ્રશ્ય જોવું હોય તો કોઈ સરકારી કચેરીમાં ચાલ્યા જાવ. ત્યાં બે પ્રકારના બાબુઓ જોવા મળશે. એક એવો ક્લાર્ક જેને નવી ડિજિટલ ફાઇલિંગ સિસ્ટમ શીખવાડવામાં આવે ત્યારે સીધો હાથ જોડી દે છે: “આ આપણું કામ નહીં સાહેબ, આમાં ભૂલ પડશે તો ઓડિટ આવશે.” એની પાસે બુદ્ધિ છે, પણ નવી ટેકનોલોજી પાર પાડવાની ક્ષમતા પરનો ભરોસો શૂન્ય છે. એટલે એ વરસો જૂના કાગળોના થોથાં પાછળ છુપાઈ રહે છે. એ કામથી નથી ડરતો, પોતાની અસમર્થતાના વહેમથી ડરે છે.

બીજી બાજુ, એ જ કચેરીનો એક યુવાન કારકુન જુઓ. નિયમોની જટિલ આંટીઘૂંટી વચ્ચે પણ એ અટકતો નથી. એને ખબર છે કે સરકારી જીઆર વાંચીને અર્થઘટન કરવું અઘરું છે, પણ અશક્ય નથી. એ પ્રયત્ન કરે છે, સિનિયરોને પૂછે છે અને અટકેલી ફાઇલ આગળ ધપાવે છે. એની પાસે વધારાની કોઈ સુપરપાવર નથી. ફર્ક માત્ર એટલો છે કે એને પોતાની શીખવાની તાકાત પર ભરોસો છે. ક્ષમતા ક્યારેય જન્મજાત સ્થિર હોતી નથી, એ માન્યતા પર નભે છે.

તમારી અસલ મર્યાદા બહાર નથી, તમારી પોતાની ક્ષમતા વિશેના તમારા નબળા અંદાજમાં છે.