જનતા ચીફ માર્કેટિંગ ઓફિસર

કંપનીમાં એક મોંઘો ચીફ માર્કેટિંગ ઓફિસર (સીએમઓ) બેઠો હોય છે. તે કરોડો રૂપિયા ખર્ચીને જાહેરાતો બનાવે છે. પણ જ્યારે સામાન્ય ગ્રાહક કે નાગરિક પોતે કોઈ બ્રાન્ડ કે વિચારનો પ્રચારક બની જાય, ત્યારે અસલી ખેલ શરૂ થાય છે. આ વિચાર વ્યવસાયિક લેખોમાં 'પીપલ્સ સીએમઓ મોડેલ' તરીકે ઓળખાય છે. આ કોઈ શૈક્ષણિક સિદ્ધાંત નથી, પણ બજારનો કઠોર વાસ્તવિક અનુભવ છે. આ શબ્દ કયા લેખકે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નથી. પણ આખી વિભાવના એક જ સત્ય પર ટકેલી છે: ભાડૂતી એજન્સીઓ કરતાં ઉત્સાહી સામાન્ય લોકો વધુ મોટો અવાજ ઊભો કરી શકે છે.

ટોચ પર બેઠેલા સંચાલકો બ્રાન્ડની વાર્તા લખવાનો અહંકાર રાખે છે. તે ભ્રમ છે. ખરી વાર્તા તે છે જે લોકો રસ્તા પર કે સોશિયલ મીડિયામાં એકબીજાને કહે છે. જ્યારે લોકો ઉત્પાદન કે વિચારને પોતાનું માની લે છે, ત્યારે તેઓ વિના મૂલ્યે માર્કેટિંગ ડિપાર્ટમેન્ટ ચલાવે છે. કોઈ પણ સેલિબ્રિટી કે ટીવી સ્પોટ આ પ્રકારની નિષ્ઠા ખરીદી શકતા નથી.

આ વાત સમજવા ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ તરફ જુઓ. ૧૯૩૦ની દાંડી કૂચ કોઈ સામાન્ય યાત્રા નહોતી, તે લોકજુવાળની અપ્રતિમ રણનીતિ હતી. ગાંધીજી પાસે કોઈ પ્રચાર મંત્રાલય નહોતું. તેમણે મીઠા જેવી સાવ મફત અને પાયાની વસ્તુ પસંદ કરી. પરિણામ એ આવ્યું કે દેશનો પ્રત્યેક નાગરિક સ્વતંત્રતાનો પ્રવક્તા બની ગયો. ગામડે ગામડે લોકો જાતે કાયદો તોડતા અને પડોશીને સમજાવતા. અંગ્રેજ હકૂમત પાસે સેના હતી, પણ આંદોલન પાસે લાખો સ્વયંભૂ સંચારકો હતા. ગાંધીજીએ દરેક સામાન્ય માણસને આઝાદીની લડતનો મુખ્ય પ્રચારક બનાવી દીધો હતો.

આજના વેપારમાં પણ આજ નિયમ લાગુ પડે છે. જો તમારી પ્રોડક્ટ વાપરનાર માણસ બીજા ચાર જણાને આગ્રહપૂર્વક ન કહે, તો તમારું બજેટ પાણીમાં ગયું. ગ્રાહકને માત્ર ખરીદનાર ન ગણો. તેને તમારા મિશનનો ભાગીદાર બનાવો. લોકો જ્યારે પોતાના ગૌરવ ખાતર તમારી વાત વહેંચશે, ત્યારે જાહેરાતોની જરૂર નહીં પડે.

જે વિચાર લોકોના મોંઢે ચડી જાય છે, તેને કોઈ ભાડૂતી બજેટની જરૂર રહેતી નથી.