પેટર્ન શોર્ટકટ

મગજ આળસુ છે. એને દરેક વખતે નવેસરથી વિચારવું પોસાતું નથી. સામે કોઈ પરિસ્થિતિ આવે એટલે મગજ જૂના અનુભવોની ફાઈલો ફંગોળે છે. જૂનો ઢાંચો મળ્યો નથી કે તરત જ નિર્ણયનો શોર્ટકટ લઈ લીધો. આ માનસિક કાપલીને પેટર્ન શોર્ટકટ કહેવાય. આ શબ્દ કોઈ એક પુસ્તક કે વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગમાંથી સીધો નથી આવ્યો. આધુનિક વ્યવહારુ મનોવિજ્ઞાનમાં વપરાતો આ એક સીધો વિચાર છે. મગજ વિગતો તપાસવા બેસતું નથી, એ માત્ર આકાર ઓળખીને ચુકાદો આપી દે છે.

આ આદત માણસને બચાવે પણ છે અને ખાડામાં પણ ઉતારે છે. રોજિંદા નિર્ણયોમાં એ સમય બચાવે છે. જો દરેક લાલ બત્તી જોઈને આપણે તર્ક કરવા બેસીએ કે ઊભા રહેવું કે નહીં, તો અકસ્માત જ થાય. ત્યાં આ શોર્ટકટ કામ કરે છે. તકલીફ ત્યારે થાય છે જ્યારે નવી પરિસ્થિતિ જૂની જેવી દેખાતી હોય, પણ અંદરથી તદ્દન અલગ હોય. મગજ ઉપરછલ્લી સામ્યતા જોઈને જૂનો નિયમ લાગુ કરી દે છે. પરિણામે માણસ ગંભીર થાપ ખાઈ જાય છે.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં રોજ મુસાફરી કરતા મુકેશભાઈને જુઓ. પ્લેટફોર્મ પર ઊભેલી ભીડ જોઈને એ નક્કી કરી લે છે કે કયા ડબ્બાના દરવાજે ઊભા રહેવાથી દાદર સ્ટેશને ઉતરવું સહેલું પડશે. વર્ષોની આ પેટર્ન તેમના મગજમાં વણાઈ ગઈ છે. પણ જે દિવસે રવિવારનો મેગા બ્લોક હોય કે કોઈ અકસ્માતને કારણે ટ્રેન ધીમી ચાલતી હોય, ત્યારે એમનો આ જૂનો તુક્કો સાવ ઊંધો પડે છે. ભીડ જોઈને લીધેલો શોર્ટકટ તેમને ખોટા ડબ્બામાં ફસાવી દે છે, જ્યાંથી ઉતરવું અશક્ય બની જાય છે.

શહેરી જીવન આવા અસંખ્ય યાંત્રિક નિર્ણયોથી ભરેલું છે. આપણે રસ્તાનો ટ્રાફિક, પાડોશીનું વલણ કે ઓફિસના બોસનો મૂડ માત્ર એક હાવભાવ પરથી માપી લઈએ છીએ. પેટર્ન પકડવી સહેલી છે, પણ એ પેટર્ન પાછળનો સંદર્ભ બદલાઈ ગયો હોય તો શોર્ટકટ સીધો ખાડામાં લઈ જાય છે. જૂનો અનુભવ દીવાદાંડી જેવો હોવો જોઈએ, આંખે બાંધેલા પાટા જેવો નહીં.

અનુભવ જ્યારે વિચારવાની મહેનત ચોરી લે, ત્યારે લીધેલો દરેક શોર્ટકટ લાંબી મુસીબત બને છે.